Bakıda hava 24°
USD 1.7023 AZN
EUR 1.9047 AZN

Leksika - 3

Leksika - 3

Ümumişlək sözlər və ümumişlək olmayan sözlər

 Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinin əsas hissəsini hamı tərəfindən başa düşülən ümumişlək sözlər təşkil edir. Bu sözlər istənilən üslubda olan yazılı və şifahi nitq hissələrində işlənir. Məsələn, ağac, qoruq, bina, çiçək, su və s. Dildə elə sözlər də mövcuddur ki, onların işlənmə dairəsi məhduddur. Belə sözlər ümumişlək olmayan sözlər adlanır və onlar dialektizmləri, terminləri aid etmək olar. Yadda saxlamaq lazımdır ki, bir dildə danışan adamlar eyni bilik səviyyəsinə, eyni ixtisasa malik olmadıqları kimi, müxtəlif şəraitdə və məkan etibarilə müxtəlif yerlərdə yaşayırlar. Ona görə hər hansı bir dildə danışan adamların da işlətdiyi sözlərin miqdarı və səciyyəsi də müxtəlif olur. Bu cəhətdən Azərbaycan dilində ümumişlək olmayan sözlər meydana gəlir.

 Dialekt sözlər: hər hansı bir bölgədə yaşayan bir qrup əhalinin dilində işlənən söz və ifadələr dialekt sözlər adlanır. Dialekt sözlərin ədəbi dildə qarşılığı olur. Məsələn, qarğıdalı-kəbə, məkə, peyğəmbəri, sütül, qarqundey; döşəkçə-nimdər; dəsmal-əlardan, təlis, məhrəba; hündür-qəlbi; tez-becid və s.

 Dialekt sözlərdən bədii üslubda daha çox istifadə olunur. Zaman keçdikcə dialekt sözlər ümumişlək sözə çevrilə bilir: sayrışmaq, təzəcə, ilğım, faraş, qəlbi kimi sözlər bu qəbildəndir. Hancarı, anarı, əsrük sözləri isə həç arxaik, həm də dialekt söz kimi işlənir.

 Dialektləri öyrənən elmə dialektologiya, öyrənən adama dialektoloq deyilir. Bədii əsərlərdə işlənən dialekt sözlərə dialektizm deyilir. 

Leksika - 3

Terminlər (İxtisas sözləri)

 Müxtəlif ixtisas və peşə sahibləri ilə əlaqədar olan sözlərə terminlər və ya ixtisas sözləri deyilir.

 Terminlərin əsas xarakteristik xüsusiyyətləri: yığcamlıq, yeni söz yaratmaq qabiliyyətinə malik olmaq, emosionallığın olmaması, sinonimliyin olmaması (çox vaxt), məcaziliyin olmaması, çoxmənalılığın olmaması.

 Terminlər əsasən elmi üslubda işlədilir. Amma bəzən bədii üslubda-bədii əsərlərdə də terminlərdən istifadə olunur. Bu, həmin əsərlərdə adamları, onların məşğuliyyətini daha dəqiq şəkildə təsvir etməyə kömək göstərir. Dilimizdə elə sözlər var ki, onlar yalnız termin kimi işlənirlər. Elə sözlər də var ki, həm termin, həm də ümumişlək söz kimi işlənir. Məsələn, güc, isim, bucaq və s.

 Cəmiyyətin inkişafı ilə əlaqədar olaraq terminlərdən bəziləri ümumişlək sözlərə çevrilir. Məsələn, ekran, solo, aspirin, arayış və s.

 Elmi üslubu digər üslublardam fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri burada terminlərin işlənməsidir. Hər bir elm sahəsinin özünəməxsus terminləri olur.

 Dildə işlənən kobud ifadələr, nalayiq sözlər vulqafizmlər adlanır: gəbərmək, alçaq, tıxışdırmaq, şərəfsiz və s.

Leksika - 3

Frazeoloji birləşmələr

 Dildə iki cür söz birləşməsi mövzuddur: sərbəst və sabit söz birləşmələri.

Sabit söz birləşmələri frazeoloji birləşmələr (frazeoloji vahidlər, frazemlər və ya frazeologizmlər) adlanır. Nitqdə ayrı-ayrı sözlərlə yanaşı, bütövlükdə, müəyyən bir leksik mənanı ifadə edən frazeoloji birləşmələrdən geniş istifadə olunur. Frazeoloji birləşmələr dedikdə, tərkibcə dəyişməz, hazır şəkildə işlənən məcazi mənalı birləşmələr nəzərdə tutulur. Məsələn, lovğalanmaq mənasında gözü ayağının altını görməmək; qorxmaq mənasında siçan deşiyinə girmək və s. belə birləşmələr frazeoloji birləşmələr adlanır.

 Frazeoloji birləşmələrin tərkibindəki ayrı-ayrı sözlər öz həqiqi mənalarını itirir, birlikdə yalnız məcazi məna ifadə edir.

Əgər sərbəst söz birləşmələrinin tərkibindəki sözlər ayrı-ayrılıqda leksik mənaya malik olurlarsa, frazeoloji vahidlər bütövlükdə bir məna ifadə edir. Məhz buna görə frazeoloji birləşmələr sintaktik baxımdan parçalanmır, bir cümlə üzvü olur, tərəfləri arasında heç bir sintaktik əlaqə olmur. Frazeoloji birləşmələr dildə hazır şəkildə olur. Onlar omonimlik, sinonimlik və antonimlik yarada bilir. Frazeoloji birləşmələr omonim, sinonim, antonim olduqda onların məna tayları da frazeoloji birləşmə olmalıdır. Frazeoloji birləşmələr nitqə xüsusi ifadəlilik, canlılıq gətirir. Belə birləşmələrdən, əsasən, məişət üslubunda və bədii üslubda istifadə olunur.

 Kömək etmək, yaxşı olmaq, əl etmək, adam olmaq kimi birləşmələr frazeoloji birləşmə sayılmır.

Səslərin sayı: 4
7
9259
loading...
Şərhlər
Offline
Xanim_Xatun
Bədii əsərlərdə işlənən dialekt sözlərə dialektizm deyilir.
13 iyun 2015 12:12
Offline
Wirin Qiz
cox saqolun ama bulari bilirem
11 yanvar 2015 20:54
Offline
Qəribə
Gözəl xəbərdi. Təşəkkür edirəm canım.
11 iyul 2014 20:16
imza: Не забывайте благодарить Бога, Он же не забывает будить вас каждое утро.

Iдеальных людей не бывает, цените тех,
кто смог полюбить ваши недостатки.
Offline
nigar dadasova
He qadani alim duz deyesen blum
11 iyul 2014 15:01
Offline
Gülbəniz
Tesekkur canim bu xebere gore.
Ele sozler varki meselen bakida bircur deyilir bolgelerde tam basqa cur.Bele xeberleri oxumaq cox yaxsidirki basqa bir yere gedende bezen ele sozler isledilirki adam fikirlesirki goren bu ne deyir.
11 iyul 2014 14:36
Offline
Agat_Kris
Gözəl xəbər üçün minnətdaram Ağat. Lenin demişkən: Oxumaq, oxumaq yenə də oxumaq."
Görürəm ki, istifadəçilərimiz bu cür xəbərlərə çox maraq göstərmirlər. Ancaq bu xəbərlər. yəni qramatika həyatın hər tərəfində bizə lazım olur,olacaq. Təşəkkür edirəm canım.

Təşəkkür edirəm smile Nə vaxtsa lazımları olanda mütləq axtaracaqlar, barı onda tapa bilsinlər))
11 iyul 2014 14:09
imza: Pozitiv olun!
Offline
Dəniz84
Gözəl xəbər üçün minnətdaram Ağat. Lenin demişkən: Oxumaq, oxumaq yenə də oxumaq."
Görürəm ki, istifadəçilərimiz bu cür xəbərlərə çox maraq göstərmirlər. Ancaq bu xəbərlər. yəni qramatika həyatın hər tərəfində bizə lazım olur,olacaq. Təşəkkür edirəm canım.
11 iyul 2014 13:29
imza: Yalnız acizlər boyun əyib unudurlar, güclülər isə o yana-bu yana qaçır, qadir taleyi qeyri-bərabər döyüşə çağırırlar.
Qadın netin FACEBOOK səhifəsi
https://www.facebook.com/ForAzerbaijaniWomen?ref=hl
Məlumat "Qonaq" kimi daxil olan ziyarətçilər saytda şərhlərin bildirə bilməzlər.Zəhmət olmasa qeydiyyatdan keçin və ya öz hesabınızla sayta daxil olun!
Son yazılar
Son şərhlər
Maraqlıdır
Ruhunuzun yaşı:
Ruhum cavandır!
Olduğum kimidir
Ruhum qocalıb!
Ruhum yoxdur
Çətin sualdır!