Son dövrdəki elmi məlumatlarla, kainatda görünməyən qüvvələrin, görünən qatı maddəni necə meydana gətirib-istiqamətləndirdiyini daha dəqiq və konkret olaraq görməyə başladıq. Bu güclərdən biri də "qaranlıq maddə" ilə "Qaranlıq enerjidir".Əvvəl kaiantin formasi haqqinda biraz danişim sonra əsas məsələyə keçək.
Kainatda ümumi maddə - enerji miqdarı, zaman-məkan həndəsəsini,zaman-məkan həndəsəsi də maddə və enerjinin necə davranacağını müəyyən edir. Əgər kainatda kifayət qədər maddə varsa cazibə qüvvəsi, kainat genişlənməsini bir gün dayandırıb öz üzərinə çökməsinə səbəb olacaq. Bu cür kainatın həndəsəsi, "Kürə" şəklində öz üzərinə bağlı olub sonlu amma sərhədsiz bir quruluşa malikdir. Buna görə, zaman ölçüsündə, yəni 4. ölçüdə virtual bir radiusu var (kainatı iki ölçülü kürənin səthi olaraq düşünsək, "zaman ölçüsü" kürənin səthindən mərkəzinə doğru gedən " xətt" olmaqdadır). Hər hansı bir kənarı, mərkəzi, başlanğıc nöqtəsi də yoxdur, eynilə bir şarın səthi kimi. Kainatı, şarın səthi, içindəki ulduzları, qalaktikaları də bu iki ölçülü səth üzərində iştirak edən nöqtələr olaraq düşünsək kainatın, üçüncü (yəni, dördüncü) ölçü olan "zaman ölçüsündə" bağlı olduğunu görərik. Bu kainatın bir nöqtəsindən yola çıxdığımızda (işıq sürətiylə milyardlarla il davam edəcək olsa da) təkrar eyni yerə gəlirsiniz. Belə bir kainatda zamanın, big-bang ilə bir başlanğici olduğu kimi eyni zamanda, kainatın öz içinə doğru büzülməyə başlamasıyla universal bir "qara dəliyə" çevrilərək bir sonu da vardır. Yəni, zamanın bir başlanğıcı və sonu mövcuddur.
Əgər kainatın genişləmə sürəti cazibə qüvvəsinə ekvivalentdisə, o zaman kainatın əyriliyi sıfır olar və şəkli də, "Düz (Evklid)" həndəsəsi şəklində olar. Belə bir kainatda cazibə, kainatı dayandırıb öz üzərinə çökməsinə səbəb olmasa da genişləndirilməsi sürətinin ancaq sonsuz bir zamanda dayanmasını təmin edər. Buna qarşılıq çəkilişə səbəb olan maddənin bir-birlərindən qaçma sürəti, çəkiliş gücündən çox çoxdursa, yəni gənişləməyi dayandıracaq kifayət qədər kainatda maddə yoxdursa, o zaman kainat artan bir sürətlə genişlənəcək ki, bu vəziyyətdəki kainatın zaman-məkan həndəsəsi, kürənin tam tərsi olan "mənfi" əyrilikdə (buna "Hiperbolik" və ya "Lobachevski" modeli də deyilməkdədir) açiq formasında olur (big-banga qarşi duran bu model sonsuzdan gəlib sonsuza gedən 1 kainati təsvir edir). Sahib olduğu bu əyriliyə görə yenə də virtual bir radiusu var (hiperbolik şəklin birdən çox ola biləcək formaları da vardır).
"Hiperbolik" və "Düz(Evklid)" kainatın, sonlu olmadan yenə mərkəzi, sərhədi, kənarı yoxdur və kainatın ucları da sonsuza doğru açıqdır. Heç bir şəkildə ikiyə ya da öz üzərinə bükülə bilməz. Bununla birlikdə "Evklid (Düz)" həndəsəsində iki nöqtə arasında çəkilən xətt düz ikən, "Kürə" ya da "Hiperbolik" həndəsədə iki nöqtə arasındakı düz xətt parçası əyridir.Düz kosmosda bir xəttə, o xətt xaricindəki hər hansı bir nöqtədən tək bir paralel xətt çəkilə bilərkən eyni vəziyyət, bir "Kürə" kosmos üzərində heç bir şəkildə çəkilə bilinməz. "Hiperbolik" kosmosda isə belə bir xəttə, sonsuz sayda paralel xətt çəkmək mümkündür. Əlbəttə bu paralel xəttlər düz xətt deyil, əyri xətlərdir
"Kürə" şəklindəkizaman-məkanda, iki paralel şüa dəstəsi göndərdiyimizdə bu şüalar milyon yada milyardlarla işıq ili uzaqlıqdakı bir nöqtədə birləşir, kesişir. Bu həndəsi kainat səthinə bir üçbucaq ilə (r) radiuslu bir çevrə çəkmiş olsaq üçbucağın daxili bucaqlarının cəmi, 180 dərəcədən böyük (elə ki, hər üç bucaq 90 dərəcə də ola bilməkdədir), çevrənin uzunluğu isə, 2 (pi) r dən kiçik olardı. Buna qarşılıq mənfi əyriliyə sahib hiperbolik zaman-məkan həndəsəsində isə, yenə belə məsafədəki bir nöqtədə, şüalar bir-birlərindən uzaqlaşmağa başlar. Bu həndəsədəki üçbucağın daxili bucaqlarının cəmi da, 180 dərəcədən kiçik, belə bir çevrənin uzunluğu isə, 2 (pi) r dən böyük olardı.Düz kainatda də bu şüalar sonsuza qədər paralellik vəziyyətini qoruyarlar. Buna qarşılıq Evklid (düz) kosmos üzərindəki bir üçbucağın daxili bucaqlarının cəmi, 180 dərəcəni, (r) radiuslu çevrə uzunluğu da 2 (pi) r-i göstərəcək.
Ardı var...
Namiq Süleymanov
![](/sfiles/img/icons/news-icon.png)
XƏBƏR LENTİ
Eyni yaşda olan məşhurlar
Çətin ləkələri təmizləmək üçün 8 sadə üsul
Burcu Esmersoy hər kəsi HEYRƏTLƏNDİRDİ-SƏBƏB
Gözəl saçlar üçün 23 hörük modeli
Sıla kökəldi-FOTO
İlin ən yaxşı müğənniləri onlar oldu-SİYAHI
Düşmən geri çəkilməyə məcbur edilir, xeyli itki verir - RƏSMİ
Xəzərdə zəlzələ olub
Cəbrayıl və Füzulisiz 27 il...
"Aşk-ı Memnu"nun Bülenti illər sonra-FOTO
Müdafiə Nazirliyindən müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət keçmək istəyənlərə MÜRACİƏT
Bu günün hava proqnozu
Bakının əsas piyada keçidlərindən biri bağlanıb
Sağlam beyin üçün 4 qayda
"İqtisadi imkanların genişlənməsi güclü sosial siyasətlə tamamlanır"
Qızıl kəskin ucuzlaşdı
Nar arıqlamağa kömək edirmi?
Çingizdən bir ilk - Dünyada 25-cidir-VİDEO
2013 Qızıl Qlobus mükafatında ulduzların geyimləri
Ebru Gündeşin qızı anasına bənzərliyi ilə diqqət çəkdi-FOTO
Yunis Hüseynov Ebola virusuna qarşı peyvənd ediləcək
Sami Yusuf Azərbaycana həsr etdiyi növbəti mahnısını təqdim etdi - VİDEO
Duz lampası nədir, faydaları nələrdir?
Qaçqınlar təhlükə altında qalıb
Koronavirusa yoluxan 91 yaşlı şəxs SAДћALDI
Xocalıdan Xankəndi istiqamətində hərəkət edən düşmən texnikası məhv edildi - RƏSMİ
Uşaqla birlikdə "böyüyən" paltar yaradıldı
Prezident Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzində
Futbolda yeni qayda
Tez arıqlamağa kömək edən 3 idman hərəkəti
Tanış olun: 3 yaşlı taekvondçu qız
Sobada balonda kabab (foto resept)
Erməni deputat: "Xocalı qətliamını törədənləri lənətləyirəm"
Məşhur aktrisa ikinci dəfə ana oldu
Burcu Çetinkaya BOŞANDI-FOTO
Hava haqqında
SOS: toyuq ətindən ölə bilərsiniz
Bu ayaqqabılar satış rekordu qırır - FOTO
"Şəkərbura" (foto-resept)
COVID-19-a təkrar yoluxmanın başlıca səbəbi
Azad söz( 2 -ci hissə)
Günün ulduz falı
Nəhəng almaz 63 milyon ABŞ dollara satıldı
İlham Əliyev: “Laçın dəhlizi şəhərdən keçməyəcək, yeni yol inşa ediləcək”
Yerli TV və radiolar yayımlarını dayandıracaq-SƏBƏB
"Gözü yaşlı Xocalım"
Uzunömürlü olmaq istəyirsinizsə...
Məşhur Bloger Həbs Olundu-SƏBƏB/FOTO
Azərbaycanda güclü istilər olacaq
Zakir Həsənov Qarabağdan danışdı
![](/sfiles/img/icons/valuable-icon.png)
- ŞƏRHLƏR