Mirzə Ələkbər Sabir

 (1862-1911) 

Mirzə Ələkbər Sabir (Tahirzadə) 1862-ci il mayın 30-da qədim Azərbaycan şəhəri Şamaxıda anadan olmuşdur. Xırda alverlə məşğul olan atası Məşədi Ələkbər Hacı Zeynalabdin Tahirzadə kasıblıq ucbatından ailəsini güclə dolandırsa da, uşaqlarını oxutmağa çalışmışdır. İlk təhsilini 1869-1874-cü illərdə Şamaxıda mollaxanada almış Mirzə Ələkbər daha sonra görkəmli Azərbaycan ziyalısı Seyid Əzim Şirvaninin "üsuli-cədid" məktəbinə daxil olmuş və 1875-1877-ci illərdə burada təhsil almışdır. Məktəbdə mütərəqqi üsullarla qurulmuş təhsil sistemi Sabirin dünyagörüşünün formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir.

1884-cü ildə 22 yaşında ikən o səyahətə çıxmışdır. Mirzə Ələkbər Sabir Qafqaz, İran, Orta Asiya və İraqın şəhərlərində olmuş, müsəlman ölkələrində həyat tərzini, mövcud problemləri müşahidə etmişdir. Aşqabat, Buxara, Səmərqənd, Mərv, Səbzəvar şəhərlərində Sabir bir çox özbək və türkmən ziyalıları ilə dostluq əlaqələri yaratmışdır. 1886-cı ildə vətənə qayıdan Sabir artıq belə qənaətə gəlmişdi ki, müsəlman ölkələrini, demək olar, eyni problemlər bürümüşdür. Onları aradan qaldırmaq üçünsə ilk növbədə təhsil sistemi təkmilləşdirilməlidir.

Şamaxıda yaşayan Sabir burada sabun bişirməklə güzəran keçirirdi. Aza qane olan ziyalı insan bu dövrdə öz düşüncələrini, görüb-götürdüklərini şeirləri vasitəsilə ifadə etməyə çalışırdı. İlk şerini hələ 8 yaşında yazan Sabir onları qohumlarından başqa heç kəsə göstərmirdi. 1901-ci ildə Azərbaycanın maarifpərvər şairi Abbas Səhhətlə görüşən Sabir şeirlərini ona göstərmiş və ondan bu şeirləri çap etdirməkçün məsləhət almışdır. Abbas Səhhəti Sabirin şeirlərindəki vətənpərvərlik, incə yumor hissi və satiranın orijinal tərzdə vəhdət təşkil etməsi cəlb etmişdir. Şamaxı ziyalılarından Ağəli bəy Nasehin təşkil etdiyi ədəbi məclisin üzvü olan Sabir maarifpərvərlik ruhunda yazdığı "Şükrillah ki,  afitabi  süxən" misrası ilə başlayan şerini 1903-cü ildə Tiflisdə "Şərqi-Rus" qəzetində çap etdirmişdir. Firidun bəy Köçərli və Sultanməcid Qənizadə ilə dostluq Sabirin ictimai həyatla bağlı düşüncələrinin formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir.

1905-1907-ci illərin təlatümlü hadisələrində geniş ictimai və ədəbi fəaliyyət göstərən Sabir əvvəlcə "Həyat", sonra isə "İrşad" qəzetlərində şeir və məqalələr dərc etdirmişdir. 1906-cı ildən başlayaraq şair "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə əməkdaşlıq edir. Onun bu jurnalda çap olunmuş "Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var" adlı şeri dillər əzbəri olmuşdu.

1906-1910-cu illərdə Sabir "Molla Nəsrəddin" jurnalında 156 şeir çap etdirmişdir. Şeirlərinə görə mürtəce qüvvələr tərəfindən təqiblərə məruz qalan şair onları daim dəyişilən təxəllüslərlə (cəmi 40-a yaxın təxəllüs arasında ən çox istifadə etdiyi "Hophop", "Ağlar güləyən", "Boynuburuq" təxəllüsləri idi) çap etdirmək məcburiyyətində qalmışdır. "Molla Nəsrəddin" jurnalında iştirakı Sabirin yaradıcılığının ən yetkin, məhsuldar dövrüdür. Hələ 1905-ci ildə çap olunmuş "Beynəlmiləl" şeri Sabiri xalqlar dostluğunun təbliğatçısı kimi tanıtmaqdan əlavə, onun realizm, tərəqqi və demokratiya uğrunda mübarizə aparacağına işarə edən manifest ruhlu əsər idi.

O, Azərbaycanın digər qəzet və jurnalları ilə də əməkdaşlıq edirdi. Mirzə Ələkbər Sabir 1906-1908-ci illərdə "Dəbistan", "Rəhbər",  "Füyuzat", "Tazə həyat"da, 1909-1910-cu illərdə "Həqiqət" və "Zənbur"da şeirlər və tərcümələrlə çıxış etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatının incilərindən sayılan "Niyə mən dərsdən qaçdım", "Axundla keşişin vədi" kimi felyetonlarını o, Cəlil Məmmədquluzadə ilə birlikdə yazmışdır.

1908-ci ildə Sabir Bakı quberniyası ruhani idarəsində xüsusi komissiya qarşısında imtahan verərək şəriət müəllimi olmaq hüququ qazanır və Şamaxıda "Ümid" adlı məktəb açır. Yeni üsullu tədris sistemi əsasında qurulmuş bu məktəb Şamaxının ictimai həyatında çox mühüm rol oynamışdır. Lakin məktəbdəki fəaliyyəti böyük qüvvə və zəhmət tələb edir, bu isə şair kimi onu qane etmirdi.