Bakıda hava
USD AZN
EUR AZN
16:04Xəyalə Murad Şükür, Fəridə xanım. Mən yaxşıyam. Xoş gəlmisiz 12:42Feride Xeyale xanim necesiz? 09:54Xəyalə Murad Sabahınız xeyirli,gününüz aydın olsun,Əziz Qadin.Netlilər!
41140

Azərbaycan dili - II dərs

Azərbaycan dili - II dərs

Morfologiya

        Morfologiya cümədə sözlərin dəyişməsi,müxtəlif şəkillərə düşməsi qaydalarını öyrənir. (yunanca morphe-forma,qəlib, logos-elm,təlim deməkdir.

        Morfologiyanın əsas obyekti sözdür. Morfologiya sözlərin qrammatik xüsusiyyətlərini öyrənir. 

        Söz həm morfologiyada, həm də leksikologiyada tədqiq edilir. Leksikologiyada sözlərin xüsusiyyətləri, leksik mənası, mənşəyi və s öyrənilir. Morfologiyada isə sözün qanunauyğunluqları, bütöv söz qrupları və onların dəyişmə xüsusiyyətləri öyrənilir.

        Müasir dildən bəhs edən morfologiyada müstəqil işlənən söz və şəkilçilər öyrədilir. Morfologiyanın mühüm problemləri içərisində sözün tərkibi və quruluşu məsələləri mühüm yer tutur.

Sözün tərkibi və quruluşu: Sözün tərkibi anlayışına səslər, hecalar, vurğu, sözün kökü və şəkilçilər daxildir. Səslər və hecalar ayrılıqda məna ifadə etmir. Bunlar yalnız söz şəklində birləşdikdə məna kəsb edir. Buna görə də səslər və hecalar dilin maddi materialı olub, danışıq səslərindən bəhs edən Fonetika şöbəsində öyrənilir.

         Söz kökləri və şəkilçilər isə mənalı vahidlərdir. Sözdəki ən kiçik mənalı vahidlərə morfem deyilir. Məsələn bəstəçilik sözünün tərkibində:

              b-ə-s-t-ə-ç-i-l-i-k -10 səs

              bəs-tə-çi-lik - 4 heca

              bəstə-çi-lik -3 morfem vardır.

          Morfemlər səslər və hecalarda fərqli olaraq məna bildirir. Bəstə- mahnı bəstələmək, yaratmaq mənasında, -çi leksik şəkilçi olub yeni söz yaranmasına xidmət edir. Bəstəçi- bəstələyən adam mənasında, -lik leksik şəkilçi olub yeni söz yaradır. Bəstəçilik- sənət mənasında işlədilir.

          Morfemlər iki yerə ayrılır: kök morfemlər və  köməkçi morfemlər. Kök morfemlər sözün yeni morfemlərə ayrıla bilməyən əsas hissəsinə deyilir. Həm leksik, həm də qrammatik mənaya malik olur. Köməkçi morfemlərə isə şəkilçilər, qoşmalar, bağlayıcılar, ədatlar, modal söz, nida və s. aiddir. Şəkilçilər sadəcə qrammatik mənaya malik olur.

          Quruluşuna görə sözləri aşağıdakı kimi ayırmaq olar:

a) Söz yalnız bir kökdən ibarət olur: yaz, oxu, gör, bil, say və s.-bunlar sadə sözlər adlanır.

b) Söz kökdən və qrammatik-leksik şəkilçidən ibarət olur: gül-dan, gözəl-ləş, pay-laş, dəmir-çi, sür-ücü-lük, sürün-dür-mə-çi-lik və.s –bunlar düzəltmə sözlər adlanır.

c) Söz iki sözün birləşməsindən ibarət olur: ağac-dələn, günə-baxan, uzun-sifət, bağa-yarpağı və s. –bunlar mürəkkəb sözlər adlanır.

           Sözün müstəqil mənaya malik olan,ayrılıqda işlənə bilən və dəyişməyən hissəsinə kök deyilir.

 

           Söz kökünün azərbaycan dilində bir sıra xüsusiyyətləri var:

1)kök sözün müstəqil leksik mənaya malik hissəsidir.

2)kök sözün əsasını təşkil edir.

3)söz kökü şəkilçilərdən ayrı işlənə bilir.

4)bir kök müxtəlif şəkilçilər qəbul edə bilir.

5)azərbaycan dilində (həmçinin bütün türk dillərində) sözün kökü sabit olur və dəyişmir.Amma bəzən söz kökləri türk dillərində sabit olsa da qismən dəyişə bilir. Məsələn: dilimizdə yüksə, uza, kiçi sözləri yoxdur. Amma bu köklərdə iki söz düzəlir: yüksəl-yüksək; uzan-uzat; kiçil-kiçik və s.

           Şəkilçilər aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir.

1)müstəqil leksik məna ifadə edə bilmir.

2) sözdən ayrı işlənmir.

3) yalnız qrammatik mənaya malik olur.

4) söz kökünün tələbi ilə variantlaşır.

            Sözlərin ayrılıqda işlənməyən, müstəqil lüğəvi mənaya malik olmayan, söz kökünə artırılarkən yeni mənalı söz düzəldən və ya sözlər arasında əlaqə yaradan hissəsinə şəkilçi deyilir.

            Şəkilçilər özləri də morfoloji xüsusiyyətinə görə fərqlənir:

a) Yeni sözlər yaradan şəkilçilər (sözdüzəldici və ya leksik şəkilçilər)- göz-gözlük, dəmir-dəmirçi, mal-maldar, gül-gülçü və s.

b) Sözlər arsında əlaqə yaradan şəkilçilər (sözdəyişdirici və ya qrammatik şəkilçilər)- ismin hal, mənsubiyyət, felin şəxs şəkilçiləri buraya daxildir. Məsələn: "tələbənin kitabı" birləşməsində tələbə sözün kökü, -n- bitişdirici samit, -in isə yiyəlik hal şəkilçisidir. Kitab sözün kökü, -ı mənsubiyyət şəkilçisidir.

            Sözün leksik məna ifadə edən hissəsi əsas hissə adlanır. Yəni qrammatik şəkilçiləri çıxmaqla yerdə qalan hissə əsas hissədir.

            Azərbaycan dilində şəkilçilər əsasən sözün sonuna atılır. Lakin bir sıra alınma şəkilçilər bu qaydanı pozur. Ümumiyyətlə dünya dillərində şəkilçilər işlənmə yeinə görə üç qrupa bölünür:

1) Ön şəkilçilər. (prefikslər) – Alınma şəkilçilərdir. Məsələn: a-normal, bi-qeyrət, na-ümid,anti-faşist,bi-tərəf və s.

2) İç şəkilçilər (infiks) – Flektiv dillərə aiddir. Daxili fleksiya ilə söz köklərinin dəyişməsinə səbəb olur. Məsələn: Məhəmməd – Əhməd, Mahmud – Həmid

3) Son şəkilçilər (suffikslər) – Azərbaycan dilinin özünə məxsus şəkilçiləridir. Məsələn: su-çu, gül-dan, bağ-ban, güllə-lə-mək, boyun-la-maq və s. Suffikslər içərisində alınma şəkilçilər də vardır.Məsələn: insan-i, inqilab-i, tərbiyə-vi, ailə-vi, ənənə-vi və s.

 

            Bu günlük də bu qədər. Növbəti dərs İnşallah nitq hissələri haqqında olacaq.

 

             Bu dərsdə öyrəndiklərimiz : morfem, sözün kökü, sözün əsas hissəsi, şəkilçilər, sadə sözlər, düzəltmə sözlər mürəkkəb sözlər.


Səslərin sayı: 22
90
29449
loading...
Şərhlər
Offline
Ako
1.D
2.B
3.D DUZGUN CVBLAR morning
25 dekabr 2013 23:59
Offline
Salaminka
Çox əla ideyadır.Hazırda hazırlaşmaq üçün asan vasitədir.Təşəkkür edirəm
10 aprel 2013 13:51
Offline
Melek
dilimizi cox sevdiyime gore bele xebere baxanda uzumde tebessum yarandi........
26 oktyabr 2012 00:19
Offline
Ellada Babayeva
Mektebde oxuyanda en cox sevdiyim derslerden biri Azerbaycan dili olub.Tewekkurler.

1-D
2-A
3-B
23 oktyabr 2012 13:34
imza: Hiss və ağıl həyat gəmisinin yelkəni və sükanı kimidir; biri hərəkətə gətirir, o biri istiqamətləndirir.
Cübran.
Offline
Elnarə
Doğrudur, amma Siz deməməlisiniz

Baş üstə.
21 oktyabr 2012 18:07
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Litota

Fatma xanım
kiçik, küçük.kəpək,kələk, qapaq, qalaq

Muradova A♥♫
Akif Əhmədov,
CAVAB;kiçik

Fatma xanım heç olmasa 6 söz yazıb, Siz isə bir.Hər ikinizə təşəkkür edirəm.
PS: Həmsöhbətlərimin bütün hərfləri böyük şriftlə yazmasını istəməzdim.
21 oktyabr 2012 18:05
Offline
Fatma xanım
kiçik, küçük.kəpək,kələk, qapaq, qalaq
21 oktyabr 2012 17:53
imza: Şükr etməyəndən sonra dünyaları yesən nə faydası.

Qadin.Net - Xəbər göndərilməsi qaydaları
http://www.youtube.com/watch?v=Ly-9VN5Ye_8
Offline
♫♥ MURADOVA.A♥♫
Akif Əhmədov,
CAVAB;kiçik
21 oktyabr 2012 17:32
Offline
Litota
cavab: ana

Doğrudur, amma Siz deməməlisiniz..Çalışmalıyıq ki, həmsöhbətlərimizi səhifəmizə cəlb edək.
Digər bir tapşırıq:
Riyaziyyatda simmetrik rəqəmlər var, məsələn, 131, 3443 və s. Dildə də belə sözlər var, tərsinə oxuyanda da həmin söz olur, məsələn: ana, qaçaq və s..İstifadəçilər belə sözlər yazmalıdır.3 hərfdən artıq sözlər daha üstün hesab ediləcək.
21 oktyabr 2012 17:23
Offline
Elnarə
Bu söz 3 hərfdən ibarətdir.Yeni Azərbaycan əlifbasındakı neçənci hərf olmasını göstərən ədədlərlə əvəz etdikdə alınan ədədlərin cəmi
22, nisbəti isə
0,1:2:0,1 kimidir. Bu, hansı sözdür?

cavab: ana
21 oktyabr 2012 16:52
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Litota
Onda saytın rəhbərliyindən xahiş etmək lazımdır ki, Ayrıca Azərbaycan dili qrupu yaradılsın və ora ancaq bu qrupa daxil olanlar baxa bilsin. Qrupun üzvləri bu qrupa daxil olduqlarına görə məmnun olacaqlar. Hər birinin ürəyincə olan maraqlı əhvalatlar, ədəbi hadisələr haqqında məlumatlar, gözəl şeirlər, istənilən mövzuda təbriklər, əməli yazı nümunələri, adların mənşəyi və izahı..daha nələr..nələr olacaq. Müsabiqələr, viktorinalar keçiriləcək.Qrup üzvlərinin istədikləri yazıçı, incəsənət və mədəniyyət xadimləri ilə sual-cavab, görüşlər olacaq.
Mən hələ tanışlıq aparıram. Hələlik daha əhəmiyyətli məsələlərdənsə əyləncəyə olan meyli daha fəal görürəm..
Məntiqi bir çalışma
Bu söz 3 hərfdən ibarətdir.Yeni Azərbaycan əlifbasındakı neçənci hərf olmasını göstərən ədədlərlə əvəz etdikdə alınan ədədlərin cəmi 22, nisbəti isə 0,1:2:0,1 kimidir. Bu, hansı sözdür?
21 oktyabr 2012 16:35
Offline
ARiEL_ViViAN(SaMiRə)
tekrar biliyin anasidir. . .tewekkur xeber ucun,lap mekteb illerine qayitdim
19 oktyabr 2012 14:51
imza: BAŞINI AŞAĞI SAL İŞİNLƏ MƏŞĞUL OL AMMA BAŞINI AŞAĞI SALACAQ İŞLƏ MƏŞĞUL OLMA...!
Offline
Elnarə
Amma test tapşırıqlarına cavab vermirsiniz?

Xəbəri oxuyanlar ikinci dəfə açıb baxmırlar axı.Ya da maraqsız gəlir.
19 oktyabr 2012 14:17
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
.....
1-D
2-D
3-B
19 oktyabr 2012 14:13
Offline
Litota
Amma test tapşırıqlarına cavab vermirsiniz?
19 oktyabr 2012 14:06
Offline
J e a l o u s y
Azerbaycan dilini super bilirem (tevazokarliqdan uzaq olsa da deyirem).Tesekkurler
19 oktyabr 2012 13:55
Offline
Gülşən29
yeniden xatirlamiw oldum cox tewekkur edirem
18 oktyabr 2012 12:32
imza: Pozanın qeleminden tez biterse sehvlerin çox demekdir...

Qadin.Net - Xəbər göndərilməsi qaydaları
http://www.youtube.com/watch?v=Ly-9VN5Ye_8
Offline
Elnarə
Akif Əhmədov,
Dəstək üçün çox sağ olun! Davamı gəlsin.
18 oktyabr 2012 08:03
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Litota

Almaz S.
Akif Əhmədov,
1-d
2-c
3-b

Almaz xanım, eləcə də cavab yazacaq digər dostlar, bəzən adama elə gəlir ki, əşi, burda nə var ki, sadə sualdır və düşünüb-daşınmadan cavab veririk. Sonda məlum olur ki, tələsmişik. Diqqətli olun. Bir də cabaı Almaz xanı kimi yox, məsələn, belə yazın: 1- A, 2-A, 3- A (yəni böyük hərflə)
17 oktyabr 2012 21:48
Offline
Almaz S.
Akif Əhmədov,
1-d
2-c
3-b
17 oktyabr 2012 21:11
Adıniız:*
E-Mail:
ıifrə: *
Son şərhlər
loading...
Son yazılar
Kitabxana ...
Tez-tez gedirem
Vaxtım yoxdur
Artıq tarixə qovuşub!
İnternet sağolsun )
Şəxsi kitabxanam var!