Bakıda hava
USD AZN
EUR AZN

Azərbaycan dili - IV dərs

 

Azərbaycan dili - IV dərs

 

İsim.(davamı)

     Morfoloji əlamətinə görə isimlər feldən sonra ən zəngin nitq hissəsidir. İsmin, kəmiyyət, mənsubiyyət və hal kateqoriyaları var. Bundan əlavə dilimizdə isimdüzəldən şəkilçilər də vardır ki, müxtəlif nitq hissələrindən isimlər düzəldərək isimləri daha da zənginləşdirir.

     Sintaktik vəzifəsinə görə isimlərin cümlədə əsas vəzifəsi mübtəda və tamamlıqdır.

Məsələn: Uşaq şəklə elə baxırdı ki, elə bil adamları tanıyırdı. Səma ayaqqabılarını geyindi və çıxdı. Və s.

  I cümlədə uşaq mübtəda, şəklə və adamları tamamlıq vəzifəsindədir.

  II cümlədə Səma mübtəda, ayaqqabılarını tamamlıqdır.

     İsim xəbər vəzifəsində də çox işlənir, amma bu dəfə onun mənası çox vaxt ümumiləşir.Məsələn: Həkim kabinetə daxil oldu və Kabinetə daxil olan həkimdir. Cümlələrindəki həkim sözü I cümlədə konkret olaraq adam bildirir. II cümlədə isə peşə bildirir.

     Əşya və anlayışların səciyyəsinə görə isimlər iki qrupa bölünür:

a) Konkret isimlər: Maddi varlıqların adlarını bildirir. Məsələn: qapı, çarpayı, dəmir, ev, torpaq, ağac və s. Bu cür isimlər işlədildikdə biz o isimlərin məzmunu ilə bağlı müəyyən əşyanı xatırlayırıq.

b) Mücərrəd isimlər: maddi varlığın özünü deyil, onunla bağlı mənəvi anlayışların adlarını bildirir. Buqrup isimlərin maddi forması yoxdur.İnsan təfəkkürünün mücərədləşdirilməsinin məhsulu olan mücərəd isimlər I qrup isimlərdən sonra yaranmışdır.məsələn: arzu, istək, sevgi, qürur, ağıl, səadət, məhəbbət, cəsarət və s.

c) Başqa nitq hissələrinə nisbətən isilər daha çox dəyişə bilir: arxaizmlər, neologizmlər və alınma sözlər ilk öncə isimlərdə başlayır.

İsmin quruluşca növləri.

 

Azərbaycan dili - IV dərs

 

     İsimlər sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur.

Sadə isimlər: yalnız söz kökündən ibarət olur, ikinci bir morfemə ayrılmır.Məsələn: ağac, meşə , dağ, lalə, mələk, su, çörək, tufan və s.

Düzəltmə isimlər: sözdüzəldici şəkilçilər vasitəsilə düzəldilən isimlərdir. Sözdüzəldici şəkilçilər Azərbaycan dilində olduqca zəngindir.İsimdüzəldən şəkilçilər məhsuldar və qeyri-məhsuldar olur.

Qeyri-məhsuldar şəkilçilər bir neçə söz düzəldə bilirsə, məhsuldar şəkilçilər daha çox söz düzəldir və dilin lüğət tərkibini də zənginlədirməkdə yardımçı olur.

Məhsuldar şəkilçilər.

 

Azərbaycan dili - IV dərs

 

     İsimlərdən isim düzəldən məhsuldar şəkilçilər:

1. -çı, -çi,-çu, çü. Bu şəkilçi ən məhsuldar şəkilçidir.Əksərən isimlərdən, bəzən də cifət və saylardan isim düzəldir.Məsələn: Balıqçı-isimdən, milyonçu- saydan, əlaçı-sifətdən düzəldilmiş isimdir.

2. –ıcı, ici,-ucu,-ücü. Bu şəkilçi məna və vəzifəcə -çı şəkilçisinə bənzəsə də şəxs bildirən isimlərdən başqa əşya bildirən isimlər də düzəldir. Məsələn: sürücü, oxucu,yazıçı və s.-şəxs bildirən isimlər; kəsici, bağlayıcı, qırıcı, aşıyıcı və s. əşya bildirən isimlərdir.

QEYD: İsim düzəldən -ıcı şəkilçisi tarixən -ıq və -çı şəkilçilərinin birləşməsindən yaranmışdır. Daha sonra -ıq şəkilçisi öz samit tərkibini itirmiş və bu şəkilçi -ıcı şəklinə düşmüşdür.Və beləcə də -ıcı şəkilçisi tarixən isimdən isim düzəldən şəkilçi kimi tanınmışdır. 

3. –lıq, -lik,-luq,-lük. Bu şəkilçi də məhsuldardır. Məsələn: güllük, daşlıq,

çəmənlik- isimlərdən, gözəllik, pislik,saflıq- sifətlərdən, nlu, yüzlük, beşlik- saylardan, mənlik, sənlik, bizlik- əvəzliklərdən düzələn isimlərdir. –lıq şəkilçisi müxtəlif mənalı isimlər düzəldir:

a) Mücərrəd mənalı isimlər: yaxşılıq, pislik, qardaşlıq, gözəllik və s.

b) Çoxluq bildirən isimlər: qumluq, meşəlik, otluq, çəmənlik və s.

c) Konkret əşya bildirən isimlər: başlıq, gözlük, dizlik,qulaqlıq və s.

d) Peşə,sənət bildirən isimlər: həkimlik, müəllimlik, sənətkarlıq, pinəçilik və s.

QEYD: -çı və lıq şəkilçisi bəzi sözlərdə morfemlərə ayrılmır : çobançılıq, bekarçılıq, düşmənçilik və s.

4. –laq, -lək .bu şəkilçi əslində -lıq şəkilçisinin açıqsaitli variantıdır.Lakin –lıq şəkilçisi qədər məhsuldar deyil və mənaca fərqlənir.Məsələn: çaylaq, yatalaq, şapalaq və s.

QEYD: otlaq, yaylaq, qışlaq, ovlaq və s. sözlər bəzən –laq şəkilçisi ilə düzəldiyi güman edilir. Lakin, ot-la-q, ov-la-q, yay-la-q, qış-la-q . Burada fel düzəldən –la,lə və fel düzəldən –q,-k şəkilçilərindən istifadə olunub.

5. –lı,-li,-lu,-lü şəkilçisi. Çox məhsuldar şəkilçidir.Həm sifət, həm də isim düzəldir.Toponim və antroponimlərə qoşulduqda soyad, təxəllüs bildirən isimlər düzəldir.Məsələn: Məmmədli, Bayramlı, Həsənli, Kürçaylı, Gəncəli,Qafqazlı vəs. Müəyyən əraziyə və əşyaya mənsub olduğunu bildirən xüsusi ismlər düzəldir. Məsələn: azərbaycanlı, bakılı, kəndli, şəhərli, qubalı və s.

6. –daş şəkilçisi. Birvariantlı şəkilçidir.İdimlərdən isim düzəldir.məsələn: vətəndaş, yoldaş, sirdaş, silahdaş və s.

7. –ıltı, -ilti, -ultu, -ültü şəkilçisi. Çox məhsuldardır.Təqlidi sözlərdən isim düzəldir. Məsələn: nərilti, gurultu, danqıltı. Ufultu və s.

 

     Fellərdən isim düzəldən məhsuldar şəkilçilər.

1. –ış, -iş, -uş,-üş. Fellərin kökünə və ya əsasına artırılır, hərəkət adı bildirən isim yaradır. Məsələn:gülüş, yeriş, duruş, gəliş və s. Məhsuldar şəkilçi kimi neologizmlərin də yaranmasınd aiştirak edir.məsələn: arayış, bildiriş, toplanış və s.

2. –maq, -mək şəkilçisi. Məsdər şəkilçisi kimi fəaliyyət göstərsə də substantiv cəhətinə görə tarixən əşya, alət bildirən isimlər yaratmışdır. Məsələn: qazmaq( plovun qazmağı), çaxmaq( tüfəngin çaxmağı), yemək( xörək mənasında)

3. –ma, -mə şəkilçisi: Bu şəkilçi məsdərin son saitini itirməsi ilə əmələ gəlib və əşya bildirən isimlər düzəldir.məsələn: qazma, üzmə, bulama, qatlama və s. bu tip sözlərdə -ma şəkilçisi vurğu qəbul edir.

4. –ım, -im, -um, -üm şəkilçisi: -ma şəkilçisinin daha qədim formasıdır.Obyekt, vasitə, proses, yer adı bildirən isimlər düzəldir.məsələn: ölüm, aşırım, geyim, uçurub, baxım və s.

5. –ın, -in, -un, -ün, -n şəkilçisi. Məna və vəzifəsinə görə -ım şəkilçisinə çox yaxındır. Eyni anlayışı hər iki şəkilçi ilə də işlətmək olar.məsələn: sağım-sağın, axım-axın, biçim-biçin və s.

6. –ıq, -ik, -uq, -ük şəkilçisi. Məsələn: çapıq, buruq, dəlik, qışqırıq, hörük və s.

7. –aq, ək, -q, -k şəkilçisi. Bu şəkilçi –ıq şəkilçisinin açıq saitli variantıdır.məsələn: sınaq, öskürək, daraq, dilək və s.

8. –anaq,- ənək şəkilçisi.məsələn: tozanaq, biçənək, boğanaq, döyənək və s.

9. –qı, -ki, -qu, -kü,( -ğı, -gi, -ğu, -gü) şəkilçisi. Bu şəkilçi alət, vasitə, obyekt bildirən mücərrəd isimlər və proses bildirən mücərrəd isimlər düzəldir. Məsələn: asqı, seçki, pusqu, çalğı, vergi, duyğu, hörgü və s.

10. –qın, -kin, –qun, -kün ( -ğın, -gin, ğun, -gün) şəkilçisi.Bu şəkilçi –qı şəkilçisinə mənaca yaxındır və əşya və proses adı bildirən isimlər düzəldir.Məsələn:daşqın, çiskin, coşqun, küskün, dolğun, yanğın, gərgin,düzgün və s.

11. –ı, -i, -u, -ü şəkilçisi. Bu şəkilçi xüsusi və ümumi isimlər düzəldir. Məsələn: vağzalı, çəki, ölçü, sürü, yazı,ölü, turşu, şirni və s.

Qeyd. Bu şəkilçini alınma şəkilçi lan –i, -vi şəkilçisi ilə səhv salmayın.Gəncəvi, Şirvani, inqilabi, həyati, mənəvi və s. bu kimi sözlərdə alınma şəkilçidir.

12. –tı. –ti, -tu, -tü şəkilçisi. Sifətlərdən və təqlidi fellərdən əşya və proses adı bildirən isimlr düzəldir. Məsələn: hönkürtü, ağartı, göyərti, qaraltı, çığırtı və s.

13. –ıntı, -inti, -untu, -üntü şəkilçisi. Feldən isim düzəldir.Məsələn: gəzinti, çürüntü, yeyinti, qırıntı, ovuntu və s.

14. –acaq,- əcək şəkilçisi. Fellərdən isim düzəldir.Məsələn: oturacaq, yanacaq, gələcək, sığınacaq, gəzinəcək və s.

15. –caq, -cək şəkilçisi: yelləncək, tüpürcək, bürüncək və s.

 

Qeyri- məhsuldar şəkilçilər.

 

Azərbaycan dili - IV dərs

 

     Adlardan isim düzəldənlər:

-kən şəkilçisi : yelkən

-tuq şəkilçisi : qoltuq

-ey şəkilçisi : güney, quzey

-gər şəkilçisi : zərgər, misgər.

     Fellərdən isim düzəldənlər:

-c şəkilçisi : tıxac, sevinc, qaxınc və s.

-ar, -ər şəkilçisi: açar, çıxar, çapar, baxar və s

-qac, -gəc, -ğıc şəkilçiləri: tutqac, üzgəc, dalğıc və s.

-caq, -cək şəkilçisi: qayıdış növ şəkilçisindən sonra gəlir. Məsələn: yığıncaq, bürüncək

-gə şəkilçisi: süpürgə, döngə

-ır, ir şəkilçisi: gəlir, yatır və s.

-qan: yapışqan

-an, -n şəkilçisi: qalxan, talan.

-zik: əmzik

-mur: yağmur

-a, -ə : yara, çevrə

-ca, -cə : əyləncə ,düşüncə

-mış, -miş, -muş, müş şəkilçisi: bişmiş, yemiş, keçmiş, süzülmüş və s.

     Həm fellərdən, həm də isimlərdən isim düzəldən çəkilçilər.

-ıd, -üd: keçid, yaşıd, öyüd

-qar: yonqar, ucqar

 

     Ərəb-fars mənşəli alınma şəkilçilər

-dar: anbardar

-keş: şəhmətkeş

-kar: sənətkar

-stan: dağıstan

-i, -vi : Həbibi, Gəncəvi, mənəvi, inqilabi və s.

-dan,: güldan, qənddan, qəhvədan və s.

-xana: kitabxana, xəstəxana

-şünas: ədəbiyyatşünas, tarixşünas və s.

-ban: bağban

-baz: hoqqabaz,quşbaz

 

     Xana, keş və kar mənşəcə müstəqil sözlər olub şəkilçi yerinə keçmişdir.

  Rus və avropa illərindən alınma şəkilçilər.

-izm: neologizm, arxaizm

-ist: idealist, jurnalist

-oloq: geoloq, antropoloq

-er: milyoner

   Kiçiltmə və əzizləmə, ayrılıq, kinayə mənası yaradan şəkilçilər.

-cıq, -cik, -cuq, -cük : komacıq, parçacıq

-cığaz, -ciyəz, -cuğaz, -cüyəz : mənciyəz, qızcığaz,

-ça, -çə : döşəkçə, meydança

-gil: topluluq bildirir.- xalamgil, Səmagil, dayımgil. Nənəmgil və s.

 

Tapşırıq: İsim düzəldən şəkilçilər vasitəsilə düzəldilən isimləri tapıb qrup şəklində yazın.Yəni, fellərdən düzələn isimləri bir qrupa,isimlərdən düzələni bir qrupa  və s. ayırın.Tapdığınız isimləri şərhlərdə qeyd etməyi unutmayın.

Səslərin sayı: 10
40
89151
loading...
Şərhlər
Offline
Salaminka
Semedova,
men basa dusmedim, ıcı sekilcisi felden isim duzelden sekilci deyil?

yara, çevrə-bunları anlamadım.Sözün kökü çevr-olur???
10 aprel 2013 15:04
Offline
Semedova
men basa dusmedim, ıcı sekilcisi felden isim duzelden sekilci deyil?
16 noyabr 2012 09:29
Offline
♥ ÜLFƏT ♥
tewekkurler bularin hamsini unutmusam :( amma sagoluni yaddawimizi tezeleyirsiniz
7 noyabr 2012 18:22
Offline
Gülşən29
yaddawim yenilendi tewekkur edirem
5 noyabr 2012 16:25
imza: Pozanın qeleminden tez biterse sehvlerin çox demekdir...

Qadin.Net - Xəbər göndərilməsi qaydaları
http://www.youtube.com/watch?v=Ly-9VN5Ye_8
Offline
Elnarə
Məncə apostrofun götürülməsi çox qarışıqlıq yaratdı.Artıq hər kəs bilirdi ki,hansı sözlərdə apostrof var.Bu nəsə xoşuma gəlmədi..Nə isə.
31 oktyabr 2012 17:35
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Litota

Elnarə
Mən bildiyim qədəriylə "fel" yox, "feil" olmalıdır

Yeni orfoqrafiya lüğəti artıq hazırdır və tezliklə istifadəyə veriləcəkdir. Əvvəlki orfoqrafiya lüğətinədən fərqli olaraq yeni nəşrdə bir sıra dəyiçikliklər edilmişdir. Məsələn, “kompüter" sözü indiki nəşrdə “kompyuter" kimi deyil, "kompüter" kimi verilmişdir.
İndiyə kimi "şeir" sözü "i" ilə yazılsa da , "feil" sözü “fel" kimi getmişdir. Yeni lüğətə əsasən "fel" sözü də "feil" kimi yazılmalıdır. Lüğətdə digər yeniliklər də yer almışdır.
Qeyd: Kimsə bu gün "feil" sözünü “fel" kimi yazıbsa, bunu ona irad tutmaq doğru olmazdı. Lüğət istifadəyə veriləndən sonra, yəqin ki, hamı yeniliklərlə tanış olacaq və bu qaydalara əməl edəcəkdir.
31 oktyabr 2012 16:56
Offline
LEQENDA.
Cox sag olun yada salirsiz.
31 oktyabr 2012 15:54
Offline
♫♥ MURADOVA.A♥♫
biz indi de bunlari kecirik mektebde,muellimim daha ezberletdirib bize bunlari,yene de axiradek oxudum,tesekkurler
31 oktyabr 2012 15:10
Offline
MAYA EL
mekteb illerin xatirladim cox tewekkur edirem sayenizde tekrarlamiw oldum davamli olsun
31 oktyabr 2012 14:54
imza: Özün haqqında qışqıra-qışqıra danışma, qoy başqaları sənin barəndə sakitcə danışsınlar.
Offline
esya
AZERBAYCAN DILININ QRAMMATIKASINDA ''APASTROF'' YIGISDIRLDIQDAN SONRA ''FEL'' YAZILIR.ANCAQ BEZI SOZLERDE BASQA CURDUR MESELEN ''SER" YOX "SEIR" YAZILIR
31 oktyabr 2012 14:29
Offline
Ayka Nəcəf
bir daha tekrar etdim demek olar ki.men artiq nitq hisselerinden komekci nitq hisselerini de oyrenib qurtardim.
31 oktyabr 2012 14:16
Offline
ARiEL_ViViAN(SaMiRə)
tewekkurler xeber ucun
31 oktyabr 2012 14:08
imza: BAŞINI AŞAĞI SAL İŞİNLƏ MƏŞĞUL OL AMMA BAŞINI AŞAĞI SALACAQ İŞLƏ MƏŞĞUL OLMA...!
Offline
Pervane
MƏN DƏ BİR AZ BAXDIM VƏ KEÇMİŞƏ QAYITDIM.Amma tam oxumadım.
31 oktyabr 2012 13:56
Offline
Məryəm.
Çox təşəkkür edirəm xanım...
31 oktyabr 2012 13:41
Offline
Louis Vuitton
BILMEK OLAR HARDA YAZILIB BU XANIM?FEL NE VAXTDAN FEIL YAZILIB?

Yeni qəbul olunan qaydalara əsasən "fel" sözü "feil" kimi yazılacaq. Çox güman yaxın vaxtlarda dəyişiklik haqqında ətraflı məlumat da veriləcək. Hazırlanıb hələ ki.
31 oktyabr 2012 13:19
Offline
Elnarə
BILMEK OLAR HARDA YAZILIB BU XANIM?FEL NE VAXTDAN FEIL YAZILIB?

Bu sualı mənə ünvanlamısız? Bunu yazan mən deyiləm.


sag ol ay Elnare

Sən də sağ ol.
31 oktyabr 2012 13:11
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
قنڶ Ra Gunel Mi Le Yu قنڶ
yadan cixmisdi oyrendim
31 oktyabr 2012 12:04
Offline
Flowers
meni metkeb illerime apardiz birdaha tekrar etdim...

ele meni de.. wink en cox sevdiyim nitq hissesi fel ve sifet idi. smile sag ol ay Elnare
31 oktyabr 2012 12:03
Offline
E.XEYALE
EN COX SEVDIYIM FENNDIR,TEWEKKURLER!

Mən bildiyim qədəriylə "fel" yox, "feil" olmalıdır

BILMEK OLAR HARDA YAZILIB BU XANIM?FEL NE VAXTDAN FEIL YAZILIB?
31 oktyabr 2012 11:27
Offline
Kamailba
Tewekkur edirem.əla fikirdi
31 oktyabr 2012 11:02
imza: "Hər bir ağacın bir meyvəsi var,
Qəlbin meyvəsidə övladdır."

Həzrəti Məhəmməd s.ə.s
Adıniız:*
E-Mail:
ıifrə: *
Son şərhlər
loading...
Son yazılar
Kitabxana ...
Tez-tez gedirem
Vaxtım yoxdur
Artıq tarixə qovuşub!
İnternet sağolsun )
Şəxsi kitabxanam var!