Erik Alfred Lesli Sati ekstravoqant fransız bəstəkar və pianistidir. XX əsrin 1-ci yarısında Avropa musiqisində islahatlar aparan şəxslərdən biridir. Onun fortepiano pyesləri bir çox bəstəkəranə modern tərzdə əsərlər yazmalarına təsir göstərmişdir. Erik Sati əsərləri musiqidə impessionizm, primitizsm, konstruktiizm, minimalizm və neoklassizmin müjdəçisi oldu. Məhz Erik Sati "Mebellərin musiqisi" jaırını yaratdı ki, onu xüsusi olaraq dinləmək lazım deyil, bu mağaza və sərgilərdə səslənən nəzərə çarpmayan melodiyadır.
Sati 17 may 1866-cı ildə Normandiyanın Onfler şəhərində anadan olub. Onun 4 yaşı olanda valideynləri Parisə köçür, 1872-ci ildə anası vəfat edəndən sonra uşaqlar yenidən Onflerə geri qayıdır. 1879-cu ildə Sati Paris konservatoriyasına daxil olur, lakin 2 il yarımdan sonra yaxşı oxumadığı üçün məktəbdən qovulur. 1885-ci ildə yeniden daxil olsa da, yenə də konservatoriyanı bitirə bilmir.
1888-ci ildə nano akkordlarla "Üç gimnopedi" fortepiano pyesini yazdı. Oxşar üsublar S. Frank və E. Chapriedə də görülüb.
Sati ilk dəfə olaraq kvartalar ardıcıllığını "Ulduzun oğlu" əsəri ilə musiqiyə gətirdi. Tezliklə bu üsuldan bütün fransız bəstəkarları istifadə etməyə başladılar. Bu üsul o dövrün müasir fransız bəstəkarlarının üslubuna çevrildi. 1892-ci ildə sonra Sati hər bir əsərini xüsusi olaraq işləməyə başladı. O, hər bəstəsini bir neçə - 5, 6 keçidlərlə bəstələyirdi və sonda onları bir-biri ilə əlaqələndirirdi.
Sati eksentrik idi. O, öz əsərlərini qırmızı mürəkkəblə yazmağı xoşlayırdı. O, öz əsərlərinə "Armud formasında 3 mahnı", "Qurudulmuş embrionlar" kimi adlar verməyi xoşlayırdı. Onun "Sıxıntı" adlı əsərində kiçik musiqi mətni azı 840 dəfə təkrar olunur. Sati Erik son dərəcə emosional bir şəxs idi. O, "Musiqi - vəziyyətin subyekti kimi" əsərində Kamilla Saint-Saensin melodiyasından istifadə etsə də, əslində ona nifrət edirdi.
1899-cu ildə "Qara pişik" kafesində pianoçu kimi fəalliyyət göstərməyə başladı, hansı ki, bura onun yeganə qazanc yeri olaraq qaldı. Sati 50 yaşında faktiki olaraq ictimaiyyət tərəfindən tanınmayan bir şəxs idi - kinayəli, acıdil, qaradinməz və fransız musiqi elitasından uzaq bir şəxs. Onun yaradıcılığı ilə 1911-ci ildə kütləni tanış edən Marisu Ravel oldu. Konsertini təşkil etdi və yaxşı publika ilə onu tanış etdi.
Paris publikası onu 6 il sonra Rusiyada Satinin "Parad" baletinin nümayişi zamanı baş verən böyük dava və biabırçılıqdan sonra tanıdı. Bu davadan sonra Sati məşhurluq qazandı. Primyera 18 may 1917-ci ildə Şatle teatrında Ernest Anserverin rəhbərliyi altında balet arsistləri Lidi Lapuxov, Leonid Masina, Zverova və başqalarının iştirak etdiyi rus balet truppasının tərəfindən səhnələşdirilmişdir.
Erik Satri 1910-cu ildə İqor Stravinski ilə tanış olur və ona yaradıcı rəğbət bəsləyir. Yeri gəlmişkən onların yaxın münasibəti də baletin primyerasından və birinci dünya müharibəsindən sonrakı illərə təsadüf edir. Peruda Erikin Stravinski haqqındakı 2 böyük məqaləsi var ki, onlar da həmin illərdə Fransa və ABŞ-da nəşr olunub.
"Parad"-dan başqa Sati daha 4 baletin müəllifidir - "Uspud"(1892),"Əsəbi gözəlçə"(1920), "Təqdimat ləğv olundu". Həmçinin fortepiano və orkestr üçün yazdığı əsərlərdir ki, burada da baletlərindən parçalardan istifadə olunub.
Erik Sati həddən artıq spirtli içki qəbul etdiyindən 1925-ci ildə qaraciyər serritozundan vəfat etdi və Paris yaxınlığındakı Arkay fəhlə şəhərciyində basdırıldı. Onun ölümü ölkəsində heç hiss də olunmadı ta ki, XX əsrin 50-ci illərində yaradıcıllığı yenidən aktiv vüsət almağa başlandı. İndi Sati Erik XX əsrin dünya şöhrətli fortepiano əsərlərinin müəllifi kimi tanınır.
Sati yaradıcıllığı ilk olaraq gənc Ravele təsir etdi. O, elmi işçi idi və "Altılıq" adlanan bəstəkarlar qurupu ilə dostluq edirdi. Onların ideyaları fərqli olsa da, maraqları eyni idi. Bütün çirkablara rəğmən sadəlik və dəqiqliklik axtarışında idilər ki, bütün bunlar Satinin əsərlərində var idi. O, ilk dəfə olaraq fortepiano hazırlanma ideyasını irəli sürmüş və Con Kedj yaradıcılığına son dərəcə böyük təsir göstərmişdir. Məhz onun əsərlərini bilavasitə təsiri nəticəsində Moris Ravel məşhur fransız qrupu "Altılıq" hansı ki, Pulenk, Darius Miyo, Jorc Orik və Aryur Oneqqer kimi bəstəkarlar yetişdi. Bu qurupun fəaliyyəti və Sati özü Dimitri Şestakoviç yaradıcılığına böyük təsir göstərdi. Şestakoviç Satinin əsərlərini onun ölümündən sonra 1925-ci ildə Fransaya səfəri zamanı eşitmişdi. Onun "Bolt" baletində Satenin üslubu nəzərə çarpır.
Satenin bir neçə əsəri İqor Stravinskiyə də öz təsirini etmişdir. Sati yaradıcılığı ona o qədər təsir etmişdir ki, o, musiqidə improseanizm üslubuna üstünlük verərək rus klassik musiqi tərzini kökündən dəyişdi. Bu onun "Əsgərlərin xatirələri" və "Mavri" operasında aydın hiss olunur. Bu hadisədən illər keçsə də, fransız musiqi tarixində fəxrlə xatırlanır.
XƏBƏR LENTİ
- ŞƏRHLƏR