Heyvanların dilini öyrənmiş bir adam günlərin bir günü kəndin içi ilə yeriyirdi ki, birdən diqqətini qəribə bir mənzərə cəlb edir. Bir eşşək itə anqırır, it də var gücü ilə ona hürürdü. Heyvanlara yaxınlaşan adam söhbətin mənasını anlayır.

- Bütün günü yalnız saman və otlaqlar barədə danışırsan, mənə isə dovşan və sümükləri barədə söhbətlər maraqlıdır. Lap bezmişəm,  - deyir   it.

Adam özünü saxlaya bilmir və söhbətə qarışır:

- Hər halda, ortada ümumi bir məqam var – onun üçün saman elə sənin üçün ət kimidir.

Hər iki heyvan cəld ona tərəf dönür. İt qəzəblə mırıldanır, eşşək isə ona elə bir təpik ilişdirir ki, adam huşsuz  formada yerə sərilir.

Bundan sonra heyvanlar heç nə olmamış kimi yenə də mübahisələrinə davam edirlər.

Qeyd: Ruminin hekayələrindən  birini  xatırladan  nağıl Məcnun Qələndərin məşhur məcmuəsindən götürülmüşdür. Məcnun Qələndər XIII əsrdə qırx il  bazarlarda gəzərək bu hekayələri insanlara xatırlatmışdır. Bəziləri onun tamamən dəli hesab edirdilər, digərləri isə adi insanların əlaqə görmədiyi şeylər arasında əlaqə görən “dəyişmiş birisi” adlandırırdılar.

"Dərvişlərin Hekayətləri" İdris Şah 

Sizə Andy İvanovun hazırladığı şəkilli hekayəni sizə təqdim edirik. Fikirlərinizi bizimlə bölüşməyi unutmayın. 

(olmuş hadisə əsasında)

Gözəl bir payız axşamı işdən evə qayıdırdım. Öz-özümə düşünürdüm ki, insanın özündən başqalarını görməsi üçün hökmən gözəl əhval-ruhiyyədə olması lazımdır. Bax, hər dəfə səhər işə get, axşam gəl... Hər gün eyni yolu get, gəl. Kişi kimi bir dəfə sual vermisənmi özünə, getdiyin yolda hansı dükanlar var, kiminlə tez-tez qarşılaşırsan, həmin yolda ağaclar varmı, və s. Sadə bir misal çəkim, hər gün ən azı iki dəfə qalxıb-düşdüyüm binanın pilləkanlarını saymaq fikrimdən kemişdimi? Bir dəfə keçmişdi. Saymışdım da. İndi yadımdan çıxıb neçə pilləkan var idi. Əşşi, nə isə...

Həə, deməli, əhval-ruhiyyədə qalmışdım. İndi hər şey mənə sanki: "Ey oğlan, mənə bax, məni görürsənmi?" - deyirdi. Barmağımı dişlədim, səbəbini anladım. Axı bu gün maaşımı qaldırmışdılar. Həm də əlli faiz. Beş ildən sonra nəhayət ki, maaşımı qaldırmışdılar. Çox xoşbəxt idim. Sanki içimdən bir səs mənə deyirdi ki, götür pullarını bir şeyə xərclə. Yəqin sizdə də olub, artırılan maaşı və ya əlavə bir pulu aldıqda – onun xərclənməsi yolu ilə bağlı plan qurmadığımıza görə özümüzü bir anlıq dövlətli hiss edirik. Amma gələn ay bu cür olmayacağını da bilirik. Çünki hansısa bir "qəmbərqulu" çıxacaq və həmin artıq gəlir hansısa bir kreditinin ödənməsinə gedəcəkdi. Mən də bu pulu hara xərcləyəcəyimi düşünürdüm ki, qəfil ağlıma bir fikir gəldi: Nərgiz! Həyat yoldaşım. İnanın, desəm bəlkə də gülərsiz, amma, axırıncı dəfə, haradasa dörd, ya da beş il olardı ki, Allahın dönərini də bir yerdə yeməmişdik. İndi qonaqlıq-zad başqa. Amma konkret harasa gedib, oturub yemək adlı bir şey yox idi.

Tələsik evə qaçdım, sayını da unutduğum pilləkənlərlə yuxarı qalxıb qapını döydüm. Hə, yadımdan çıxmışdı, gələndə ev üçün lazım olan bəzi şeyləri almaqdan əlavə, yoldaşım üçün bir ananas – Ananası çox sevirdi – oğluma da – nə idi onun adı? Hmmm... Hə, yadıma düşdü – "spayderman"in paltarını almışdım. Əllərim dolu olduğuna görə, gülməyin ha, başımla qapını döydüm. Yoldaşım qapını açar-açmaz, kefini-halını soruşdum. O da çaşıb qalmışdı. Hər gün evə, bağışlayın ifadəmə görə, it kimi yorğun gələn adam kimi görürdü məni. Bəzən elə olurdu ki, mənə çay gətirərkən, gəlib görürdü ki, yatmışam. Elə əlimdəkiləri almışdı ki, ona dedim:

– Nərgiz, sənə sürprizim var...!

– Nə sürpriz? Adə, gəl keç içəri. Dayanmısan burada. Danışarsan indi, uşağı da öp dəə. Gör necə baxır sənə...

– Ay daa, yaddan çıxmışdı... – Üzümü oğluma çevirdim – Gəl bura, gör ata nə alıb sənə?

Yazıq uşaq tez qaçdı üstümə. Mən də paltarı verdim ona. Sevincək olub qaçdı o biri otağa:

– Hə, ay Nərgiz. Sözüm yarımçıq qaldı. Sabaha hazırlaş, gedirik.

– Hara? Yavaş-yavaş aramla danış daa...

– Yimeyə, səni yimeyə aparacam.

– Dəlidiye – gülümsəndi – nə yimey? Evə nə gəlib ki?

– Yox, bu “asobenni” yimeydi, şam yimeyi. Gör nə vaxtdı ki, sənlə baş-başa, yəni ailəlikcə yimey yemiriy...

– Əşşi mən burada, sən burada, qaçmırığ ki.. – üzünün ifadəsi birdən dəyişdi, ciddiləşdi – Ehtiyac yoxdu. Ged yimeyi başqa bir qadınla yi...

– Nə qadın, ay qız? Mən sənə nə diyirəm, sən mənə nə diyirsən. Başqa qadınla yiyən idimsə sənə nöş diyirəm day?

– Zarafat eləmirəm, bu səfər mənlə yox, başqa bir qadınla gediceysən...

– Nə qadın? Nə qadın-qadın salmısan? – Səsimi qaldırdım, uşaq qapıdan başını çıxartıb boylandı – Keç içəri!

Yazıq uşaq cəld içəri keçdi.

– Mənim əvəzimə sabah ananla gediceysən...

Mən daha bir söz deyə bilmədim. Bilmirəm sizdə də belə hallar olur, ya yox. Bəzən insana deyilən bir kəlmə bir dastanlıq ifadəni əvəz edir. Bu kəlmə ilə artıq başa düşmüşdüm ki, yoldaşım nəyə eyham vurur. Anamın üzünü görməyəli altı ay olardı. Ancaq zəngdən-zəngə danışırdım onunla. O da üç-dörd dəqiqə. Mən yoldaşımın bu cür dəqiq sözünə nə deyə bilərdim ki? Haqlı idi.

– Hmm... – Başımı aşağı saldım.

***

Səhəri gün yuxudan ayılanda gördüm ki, yoldaşım ən yaxşı paltarlarımı səliqə ilə ütüləyib sərib divanın üstünə. Onun bu cür bacarıqlı və zirəng olması heç vaxt dəyişməmişdi. Uşağı da xəbərdar edirdi ki, paltara yaxın düşməsin. Yerimdən durub əl-üzümü yumağa gedirdim ki, gördüm əlindəki telefonu mənə uzatdı. Heç nə demədi amma. Nə deyəcəyini başa düşdüm. Anama zəng etdim:

– Alo, salam ay maa, necəsən?

– Aloo, can bala, quzu balam, mamasının cubbulusu, dooşanı. Neynirsən, necəsən? Mənəm də, şükür, yaxşıyam.

– Mən də yaxşıyam ay maa. Mamaa, əynivi giyin, hazırlaş, gediriy.

– Hara?

– Səni oppa aparacam.. – Gülüşməyə başladıq. Anamla danışanda uşaqlaşırdım. İndiyə qədər görməmişəm ki, ana balası ilə zarafatlaşsın, amma araya inciklik düşsün.

– Bə Nərgiz, Polad? Ay oğul, məni neynirsən, olarnan ged.

– Yox, ay maa. Səninlə gedirəm. Giyin. Çıxıram indi. Yaxşı, sağ ol.

Əynimi geyinib, yeməyimi yedim. Tanış bir kafemi deyim, ya restoran, nə isə, bir yer var idi. Fikrimdə tutmuşdum ki, ora gedək. Niyə ora? Çünki zatən oradan başqa bir yer tanımırdım. Uşaq vaxtı anam ora məni çox gətirmişdi. Mən də bu ənənəni sındırmadan Nərgizlə ora iki-üç dəfə getmişdim. Anam gilə çatıb, qapını döydüm. Anamı götürüb restorana tərəf yola düşdük. Anam qoluma girir, hərdən küçənin ortasında məni öpür, əlini kürəyimə atırdı ki, görsün tərləmişəm ya yox. Mənim 35 yaşım vardı. Amma anam mənimlə 5 yaşlı uşaq kimi davranırdı. Mən özümü narahat hiss etsəm də, bu mənim xoşuma gəlirdi. Uşaqlığımı xatırladırdı.

Həmin gün anamla çox gözəl bir gün keçirdik. Düzdür, nə yedimsə elə mən yedim. Anam yazıq bir şey də yemədi, ancaq oturub mənə baxdı. Söhbət etdik, bir az piyada gəzdik. Ha nə qədər ona bir şey almaq istəsəm də razı olmadı. Duranda mənə dedi ki, gələn dəfə bura gəlmək mənim boynuma. Hər şeyin hesabını da mən ödəyəcəm. Dedim ki, ay ma, sən Allah belə eləmə. Mən ola-ola sən pul ödəyəcəksən? Razılaşmadı arvad, amma mən razı oldum. Anam idi çünki, razılaşmaya bilməzdim.

Mən indiyə qədər ana ilə birlikdə restoranda yemək, onunla gəzişmək deyə bir şeyi heç kəsdə müşahidə etməmişdim. Uşaq vaxtı analarımız bizi yanına salar çox yerlərə aparar, gəzdirər, yedizdirərdi. Amma biz böyüdükdən sonra valideynlərimizi unudurduq. Onun yerini də həyat yoldaşı alırdı. Anaya gül almaq, onunla gəzişmək, söhbət etmək və s. – evli insanlara, hətta subay insanlara da yad bir şeydir. Amma bunu edən şəxslərə həqiqətən də eşq olsun!

***

Bu hadisənin üstündən altı ay keçməmiş anam dünyasını dəyişdi. Qəfil, lapdan. Bilmədim bu necə oldu. Axı bu necə ola bilərdi? Cəmi altı ay bundan əvvəl saçlarımı oxşayırdı, məni öpüb bağrına basırdı, gülürdü. Anam məni hara qoyub getdi? Axı mən onsuz nə edəcəkdim? O gün bütün dünya mənim üçün qaralmışdı. Özümə lənət edirdim ki, mənim kimi bir oğuldansa qara kötük olardı. Camaat gəlib üstündə oturar, pişiklər onu murdarlayardı. Təki həmin kötük heç kəsə zərər və ziyan vurmazdı. Mənim kimi naxələf olmazdı.

Anamın vəfatından beş ay keçdikdən sonra yoldaşımla qərara gəldik ki, onunla həmin "Ana və uşaq" restoranına gedək. Uşağı da götürdük, bir yerdə getdik ora. Oranı görən kimi, içəri keçən kimi iştahım kəsildi. Amma bunu ailəmə hiss etdirmək istəmədim. Oturub yüngülvari yedik, içdik. Uşağa da xətri istədiyi yeməyi sifariş verdik və s. Oradakı oğlana dedim ki, hesabı gətirsin. Oğlan mənə baxıb, "baş üstə" – dedi, amma başqa bir otağa keçdi. Dörd-beş dəqiqə sonra otaqdan bir qadın çıxdı. Onu tanıdım. Neçə illər idi ki, həmin yerin baş administratoru işləyirdi. Bizə yaxınlaşdı, görüşdü. Əlini uşağın başına çəkib dedi:

– Yeməyinizin hesabı ödənib.

– Nə danışırsız, ay xanım? – Təəccüblə ona dedim. Axı belə bir şey ola bilməzdi.

– Hə, hardasa 5 ay bundan əvvəl ananız bura gəlmişdi. Konvertin arasına 50 manat və bir də iki-üç cümləlik bir şey yazmışdı. Buyurun, özünüz oxuyun.

Əlindəki məktubu mənə göstərdi. Açdım məktubu, həqiqətən də içində 50 manat vardı və bir də kiçik bir vərəq. Vərəqi çıxartıb oxudum: "Çox güman ki bura mənim oğlum və gəlinim yanlarında bir uşaqla gələcək. Mən onu yeməyə dəvət etmək üçün söz vermişdim. Lakin mən xəstələnmişəm, balamın da işi başından aşır. Ailəsinə güclə vaxt çatdırır. Əgər bir də oğlumla bura gəlsək həmin pulu yemək hesabımızdan çıxarsız. Mən olmasam o, ailəsilə birlikdə olsa, onların hesabını bu puldan çıxarsız."

Qadına baxdım, Nərgizə baxdım, uşağa baxdım. Arxamı itələyib stulu kənara çəkdim. Cəld qaçdım ayaqyoluna. Güzgüdə sifətimə baxa-baxa ağladım. Qışqırdım, hönkürtü vurdum. Axı mənim kimi naxələf övlad bu dünyada niyə yaşayırdı? Niyə?

Oradan çıxıb anamın məzarını ziyarət etməyə getdik.

Farid Abdullah

SONUNCU ARZU

Səhər tezdən könlündən parka gedib, sərin ikən bir az mütaliə etmək istəyi keçmişdi. O da könlünün xətrinə dəyməmişdi. Bir azdan qızmar günəş çıxacaq, həmişəki kimi, susuzluqdan yanan bitkilərtək “solacaqdı”. Odur ki, vaxt itirmədən həm bir az hava almaq, həm də mütaliə etmək üçün gəlib ağacların arasında üzü dənizə tərəf qoyulmuş skamyada əyləşdi. Bakının gözəl vaxtlarını xatırladı. (Gənclik illərindən söz açanda həmişə, “Onda Bakının gözəl vaxtlarıydı” – deyirdi. Özünün gənclik duyğularını həmişə şəhərin adına bəzəyirdi.) Gəncliyin gözü ilə hər şey gözəl görünür. Elə ki bir az yaşa doluruq, əvvəl gördüklərimiz gözümüzdə dəyişməyə başlayır. Səma da əvvəlki kimi görünmür. Quşların səsini dinləyəndə adama elə gəlir, əvvəllər onlar elə civildəşirdi ki, başa düşürdük. İndi, sanki quşlar da başqa cür ötüşür. Elə bil, göy üzündə yeni-yeni ulduzlar peyda olur, onları görə bilmirsən. Amma gənclikdə ulduzların bizə yaxın olduğunu təsəvvür edirik. Hər şey qocalırmış həyatda, hər şey. Arzular da, ümidlər də, elə təbiət özü də qocalır. Hər fəsil yaşının üstünə yaş gələn təbiət də çürümüş ağacları, uçub tökülmüş qayaları, qurumuş çayları ilə qocadır.

Son vaxtlar yüksək təzyiqlə, ürək xəstəliyinin əlindən təngə gəlmişdi. Amma bu xəstə ürəkdə həmişə olduğu kimi, Bakısına, onun sakinlərinə böyük, sağlam məhəbbət vardı. Ürəyini qorumalı olduğu halda, müşahidə etdiyi hadisələrin ucbatından, əksinə, ona o ki var, pislik edirdi. İnsanlarda bir-birinə qarşı soyuqluq hiss etdikcə “Bakının gözəl vaxtları” üçün daha çox qəribsəyirdi. Bu soyuqluğa hamı kimi texniki yenilikləri səbəb görmürdü: “Bir isti ürəyi beş-altı saat sosial şəbəkələrdə baş qatmaq dərəcədə soyuda bilməz. Elə insanlar var ki, üzünü illərlə görmədiyi uzaqda yaşayan yaxın adamlarını ölənəcən se-vib hörmət bəsləyir” – deyirdi. Günlərlə haqqında düşünüb narahat olduğu insanları sosial şəbəkələrin vasitəsi ilə arayıb-axtarır, onları virtual da olsa, gördüyündən sakitlik tapırdı. Ona elə gəlirdi ki, indi insanlar qoynunda yaşadıqları şəhərə də laqeyddirlər. Dərs keçdiyi tələbələrdə, rastlaşlaşdığı digər gənclərdə Avropa sevgisi duyduqca daha çox üzülürdü. Vətənin, millətin hər şeyinə həqarətlə baxıb, yad ölkə sevgisini qəlblərində müqəddəs hiss kimi qoruyan gəncliklə dost olmaq, onların düşündüklərini, nə istədiklərini öyrənmək məqsədilə həmişə gənclərlə oturub-dururdu. Bəzən universitetdə onu bu cəhə-tinə görə danlayırdılar. Hətta müəllim yoldaşlarından biri ona, “Qaçıb cavanların arasında gizlənməklə mümkün olan şey deyil. Elə orda da gəlib tapacaq” – deyə zarafat da edirdi. Müəllimsə həvəslə gənclərdə müşahidə etdiyi maraqlı cəhətləri vurğulayır və geniş şəkildə şərh edərək yoldaşlarını müzakirəyə sövq edirdi.

Hər oxuduğu kitabdan bir obraz sevir, ona bənzər də gənclər görmək istəyirdi. Necə olur-olsun, belə gənclər yetişəcəyinə inanırdı. Bununçün onları mütaliəyə cəlb etmək yolları düşünürdü. Bəzən ümidsizliyə qapanır, xəyalındakı insanların ancaq kitablardan gəldiyi-nin gerçəkliyini dərk edirdi. Qəbul etdiyi dərmanların sayı belə məqamlarda artırdı. Həkimi ilə də üz-göz olmuşdu. Onun dediklərinə əməl etmədiyi üçün məzəmmət edilirdi. Amma özüylə bacarmırdı. Həkimin və dostlarının məsləhətlərinə əməl etməkçün gərək ona yad bir ürək, yeni bir beyin köçürəydilər.

Şəhərin elə əczaxanası yox idi ki, oranı evinin qapısı tək ərkyana açmasın. Əczaçılar da ona doğmalaşmışdılar. Əlində həmişə kitab olduğundan, ona xüsusi diqqət göstərilirdi. Bundan zövq alırdı. Kitaba dəyər verən adam gözlərinin işığı idi. Dərmanları da həmişə kitabla-rının yanında saxlayır, “Bunlarsız mənə həyat yoxdur, – deyirdi, – Biri ruhumun, o biri də cismimin xilaskarıdır”.

Təklikdən sıxılmırdı, insanların sevincindən özünə pay götürür-dü. Körpəsini arabada aparan qadınların, işdən evə tələsən kişilərin, nəvələrini gəzməyə aparan babaların əvəzinə məmnun olurdu. Mütaliənisə ömrünün mənası hesab edirdi. Cavanlıq vərdişi idi. Bu yaxınlarda qonşusu siqareti tərgimək üçün əl atdığı üsullardan ona danışanda, ağlına qəribə bir müqayisə gəlmişdi. Əgər mütaliə vərdişini də hər hansı səbəb üzündən tərgiməli olsaydı, ən böyük iradəsizliyi o göstərəcəkdi. Yaxşı ki, insanların ağlına bu cür fikir gəlməyib. Əksinə, özü bu vərdişi insanlarda yaratmaq üçün uzun zamandır əziyyət çəkirdi.

Bir zamanlar ömür dostu ilə kitablar oxuyar, sonra birlikdə müzakirə edərdilər. Məişət qayğıları üzündən heç vaxt narazılıqları olmasa da, əsərlərin müzakirəsi zamanı ailədə bərk mübahisələr olurdu. Xanımı ilə heç vaxt eyni obrazı bəyənməzdilər. Bəzən necə savaşırdılarsa, növbəti kitabı oxuyub bitirincəyə qədər kəlmə də kəsmirdilər. Xanımı ona etiraz edir, özünün haqlı olduğunu sübut etməyə çalışırdı.

Belə məqamlardan birini xatırladıqca hələ də özünü danlayırdı. Son mübahisələrini xatırladı.

Onun xahişi ilə ikisi də eyni vaxtda T.Drayzerin “Kerri bacı” əsərini oxuyub bitirmişdilər. Hər şey elə bu əsərin müzakirəsi ilə başladı. Bəlkə də, belə düşünməkdə yanılırdı. Amma özünü günahlan-dırmaq adəti olduğundan, yenə də “suçu” öz boynuna götürmüşdü. Əslindəsə, günahkar Drayzer idi. Yox, heç müəllifin də günahı yox idi, hər şeyə səbəbkar Kerri idi. Onları, az qala, düşmən edəcəkdi. Müəllimin Kerri obrazı haqqında bildirdiyi fikirlər xanımını əməllibaşlı hövsələdən çıxarmışdı. Kerrinin kasıblığın, köməksizliyin, sadəlöhvlüyünün qurbanı olduğunu, bütün baş verənlərə görə, əksinə, günahı onun qarşısına çıxan kişilərdə görməyi müəllimi ömür yoldaşının qarşısında pis vəziyyətdə qoymuşdu. Onun aqressivliyinin səbəbinin qısqanclıq olması müəllimin ağlına gəlincə sevinmişdi. “Nə yaxşı ki, həyatda belə bir hərəkətə yol verməmişəm, yoxsa qadın məni öldürərdi” – deyə azacıq qımışmışdı. Bir qadının sözdən yaradılmış həmcinsinə bu dərəcədə qısqanclıq hissi olması onu heyrətə gətirmişdi. Lakin eyni vəziyyətin kişilərdə də müşahidə olunmasını yadına salmış, “Sadəcə, sədaqətli və dürüst olsaq yetər” – deyərək xanımını sakitləşdirməyə çalışmışdı. Xanımın isə söhbəti unutmaq fikri yox idi.

– O əxlaqsıza necə haqq qazandırırsan?! – xanım əsəbləşmişdi, –Yanında işləyən qadınlar kimi, o da işləyə bilərdi. Amma rahat həyatı seçdi. Çünki nəfsi böyük idi. Hələ üstəlik, hər iki kişiyə də namərdlik etdi. Özü işləyib pulu olandan sonra onları atdı. Kerri ən iyrənc obrazdır!

– Bəs, onun yazıq vəziyyətindən istifadə edərək gözəlliyindən zövq alan kişilər iyrənc deyil?

Cavab vermək əvəzinə qadın:

– Hamınız şorgözsünüz! – deyə ağlamışdı.

Müəllim həmin gün nə qədər gerçəkliyi dərk etmiş, “Qadın qadına elə pislik edər ki, heç kişilər bu cürünü bacarmaz” – deyə düşünmüşdü. Ondan sonra xanımı onu, hətta kitablara da qısqanmağa başladı. Çox vaxt mütaliəyə ayırdığı zaman mübahisəyə sərf olunurdu. Son vaxtlar isə xanım getdikcə daha da dözülməz olmağa başladı. Nəhayət, ağıla gəlməyən hadisələr müəllimin bütün xoşbəxtliyini əlindən aldı.

Qızları universitetə daxil olan il anası ağlını itirdi. Birlikdə yaşayacaqları sevinci üzüləcəkləri kədər əvəz etdi. Sən demə, qadının səhhəti əməlli-başlı korlanıbmış. Ürəyi ilk dəfə ömür-gün yoldaşını xəstəxanaya qoyub gəldiyi gün tutmuşdu. Necə çətin anlar yaşamışdısa, hələ də xatırladıqca təzədən həyəcanlanırdı. İndi də ruhi xəstəxanaya gedib, onu elə vəziyyətdə görmək onunçün dözülməz idi. “Məni də apar” – deyə qışqıran qadının səsi ürəyinin döyüntüsünə qarışıb hər saniyə qulaqlarında əks-səda verirdi. O vaxtdan bəzən qaranlıq küçə ilə evə gedərkən bər-bəzək və geyim tərzlərindən məqsədləri bəlli olan qadınları görəndə, xanımının belələri üçün nə söyləyə biləcəyini düşünürdü. “Kerri” o vaxtından onların arasına girmiş qadına çevrilmişdi. Onun obraz olduğu unudulmuşdu.

Kitablar onu tamam başqa adam etmişdi. Heç kəsə bənzəmirdi. Onu bəzən başa düşmürdülər. Çox vaxt gecə evinin qapısını bağlamırdı. Rahatca da yuxuya gedirdi. Bilirdi ki, heç kəsə pislik etməyib, onu heç kəs incitməyəcək.

Bir də ki, axı varı da yox idi, onun evinə kim gələcəkdi?! Yadına yenə də maraqlı bir hadisə düşdü. Bu dəfə üzünə bir balaca təbəssüm qondu.

Bir dəfə tələbələrlə qızğın söhbət zamanı onlardan hansının mütaliə marağının güclü olmasını öyrənmək niyyətilə hiyləyə əl atmışdı.

– Siz bilməzsiniz oxumaq yanğısı necə olur, – demişdi, – Dəyişmək, əsl insan olmaq üçün gərək hər gün yeni kitab oxuyasan, səxsi kitabxana yaradasan.

– Müəllim, necə yaradaq o kitabxananı? – deyə bir tələbə onunla razılaşmamışdı, – İndi kitablar çox bahadır. Necə alaq? Heç kitabxanalardan da çox vaxt istədiyimiz ədəbiyyatı tapa bilmirik. Müəlliflər kitablarını yalnız satışa qoyurlar.

Müəllim məqsədinə nail olmaq üçün hər vasitəyə əl atmışdı. Bu mövzuda hər gün mütləq söhbət açırdı. Xeyli vaxtın “hazırlığından” sonra tələbələr arasında bir nəfərdə müəllim öz arzuladığı məqamı tuta bilmişdi. Söhbət belə başlamışdı.

– Siz hər şeyə hərissiniz, təkcə oxumaqdan başqa.

Bunu bilərəkdən belə söyləmişdi. Tələbələrdən qızışıb etiraz edənlər olsa da, əksəriyyəti müəllimə haqq qazandırmışdı. Əsas fikrini söyləməyin vaxtı gəldiyinə sevinən müəllim:

– Parkın yaxınlığındakı binada bir mənzil var, – demişdi, – Neçə illərdir ki, sahibi qapını açıq qoyub, harasa yox olub. Amma indiyədək mənzilə bir dəfə də olsun, oğru düşməyib.

Tələbələr heyrətlənmişdilər.

– Ona görə ki, hələ o səviyyədə oğru yoxdur.

– Zarafat edirsiniz, – deyə tələbələr gülmüşdülər.

– Belə zarafat olar? – deyə müəllim özünü ciddi göstərməyə çalışmışdı, – Ona görə ki, o ev alim evidir, orada ancaq kitablar var. Kitabı da kim oğurlamaq istəyər ki?

– Siz oğurluğu ali peşə sanırsınız?

Verilən suallardan tələbələrin çaş-baş qaldıqları bəlli idi.

– Kitab oğurluğunu, hə, – müəllim əminliklə cavab vermişdi.

Oğlanlardan biri etiraz etmişdi:

– Siz yumoristsiniz, müəllim? Amma indiyəcən bunu bizə heç göstərməmisiniz.

– İnsan hər şeyi birdən görmür ki, oğlum. Görmək və yeni şeylər eşitmək üçün yaşamaq lazımdır.

– Cinayət elə cinayətdir: ya kitab oğurladın, ya da başqa bir şey.

– Raskolnikovun vəziyyətinə düşdük lap, – deyə bir tələbə zarafat etmişdi.

– Yox, bunları qarışdırmaq olmaz, – deyə müəllim yerindən dik atılmışdı. “Hələ görək, biz bir nəfər kitab oğrusu tapa biləcəyik ki” demək istəmişdisə də, sözünü yarımçıq kəsmişdi.

Səhərin bu xoş havasında bu əhvalatı xatırlayıb özündən razı halda gülümsəyirdi. Ətrafdakı insanların onu necə qəbul edəcəklərinə məhəl qoymadan arxayın-arxayın üz cizgilərini işə salmışdı.

Həmin gecə müəllim universitetdən çıxıb birbaşa dostunun evinə qonaq getdi. O maraqlı əhvalat da elə onda baş vermişdi.

Şəhər yuxuda idi. Tələbə kirayədə qaldığı evdən çıxıb müəllimin dediyi ünvana gəlmışdi. Buraya çatanacan xeyli həyəcan keçirdiyini düşünsə də, çatandan sonra pilləkənləri qalxdıqca hiss etdiyi həyəcan bayaqkını bölüb, çıxıb sıfıra endirmişdi. Qapıya yaxınlaşanda əlləri necə titrəyirdisə, cəftəni tuta bilmirdi. İlk dəfəydi ki, oğurluğa gəlmişdi. Özü də kitab oğurluğuna. Əgər bu anlarda kimsə onu görüb polisə xəbər versəydi, hər şey bitəcəkdi. Kim ona inanardı ki, kitab götürməyə gəlib? Nəfəsi təngimişdi. Arada peşman olub qayıtmaq istəsə də, müəllimdən eşitdiyi kitab adları, necə olursa-olsun, mənzilə girib onları götürəcəyinə həvəsini artırırdı. Amma oxuyub bitirən kimi qaytarıb yerinə qoyacaqdı. Tələbə çətinliklə içəri daxil olmuş, telefonun işığında otağa göz gəzdirmişdi. Bura mənzil yox, kitabxana idi. Tələbə başının hər yerində göz olmadığı üçün ilk dəfə olaraq təəssüflənmişdi. Hər tərəf kitabla dolu taxçalardan ibarətmiş. O, bir əlindəki telefonla işıq salıb, bir əli ilə də kitabları üst-üstə yığmışdı. Yavaş-yavaş qəlbinə rahatlıq gəlmışdi. Artıq hər şeyi başa düşmüşdü. O kitabları qucağına yığıb, qapıya tərəf getmişdi.

Pilləkənləri elə ehmalca düşmüşdü ki, ayaq səsləri eşidilməmişdi. Elə bu vaxt bir nəfərin aşağıdan yavaş-yavaş gəldiyini görmüşdü. Ürəyi elə döyünmüşdü ki, adamın bu səsi eşidəcəyindən ehtiyat etmişdi. Qolları boşalmış, yerindən tərpənə bilməmişdi. Adam isə ona əhəmiyyət vermədən yanından ötüb keçmişdi. Tələbə dərindən nəfəs alıb, pillələri enməyə başlamışdı.

Səhər dərs zamanı onun yuxusuz olduğunu görən müəllim sevinmişdi. Tələbə tezliklə oxuyub kitabları qaytarmaq üçün gecə oyaq qalmışdı. Müəllim arzusuna çatmışdı. Bir nəfərin də olsa, qəlbində olan qığılcımı üfürüb alovlandırmış və bütün kitablarını ona hədiyyə etmişdi.

Bu əhvalatı tez-tez xatırlayırdı. Xeyli vaxt ötmüşdü o illərdən. Bir də belə cəsarətli gəncə və mütaliə hərisinə rast gəlmədi. Həmin gənclə sonralar aralarında dostluq münasibətləri yarandı. Tələbə oğlan evin müəllimin öz evi olduğunu biləndə o qədər də təəccüblənməmişdi. Əvvəlcədən duymuşdu bunu. Bəlkə də, buna görə, belə bir işə girişmişdi. Yoxsa addım da atmazdı.

Müəllimlik etdiyi illərdə həmişə tələbələrin şəxsi keyfiyyətlərinə də xüsusi diqqət yetirmişdi. Ona fərdi keyfiyyətlər, onun necə formalaşması maraqlı görünürdü. Dərs keçdiyi sonuncu tələbələri arasında artıq fərqli dünyagörüşü olan gənclərin çoxaldığını görürdü. Daha çox qərb düşüncə tərzinə yönəlmiş gənclər onu düşündürürdü. “Qəribədir, qərbin elmi biliklərini mənimsəməkdənsə, daha çox geyim tərzində onlara çatmağa çalışırlar. Evin divarlarını hörmədən birbaşa dam örtüyünü necə qoymaq olar?”

“Bir tələbə qız vardı, görəsən necə oldu, hara getdi?”

Müəllim bulvarda skamyada oturduğu halda xatirələrində geniş auditoriyada tələbələrin qarşısında idi.

“Görəsən, indi nəylə məşğuldur? Maraqlı fikirləri vardı. Bəlkə, Vətəndən uzaqlardadır. Ya bəlkə, övlad böyüdür. Onun övladları belə ananın tərbiyəsilə böyüdükləri üçün, yəqin ki, özlərini xoşbəxt sanacaqlar. O qız fikirləri, həyata baxışı ilə qaranlığı işıqlandıran nura bənzəyirdi. Hiss olunurdu ki, zahirən gözəl olmadığından narahatlıq keçirir. Amma zəka baxımından həsəd apardığı qızlardan qat-qat üstün idi.

Onda da dərs vaxtı qızğın mübahisə gedirdi. Fikirləri ilə müəllimin diqqətini cəlb edən bir oğlan, “İndiki zamanda biz ədəbiyyatı deyil, dəqiq elmlər və iqtisadiyyatı öyrənməliyik” – söyləmiş, müzakirə başlamışdı. Hər kəs bu fikrə münasibət bildirmişdi. Oğlanı haqlı olduğunu düşünənlər çox idi. Bu qızğın müzakirə anında müəllim təsadüfən bir qızın söhbətə qarışmadığını, başını aşağı salıb nəsə etdiyini görmüşdü. Diqqətini danışanlardan çox, susan qız çəkmişdi. Sö-zünə ara verib asta-asta ona yaxınlaşan vaxt əlində telefon olduğunu görmüşdü. Məzəmmətlə baxıb:

– Telefonun yeri deyil axı, – demişdi.

Qız telefonu ehmalca çantasına qoyub başını aşağı salmışdı.

– Status yazır, müəllim.

Qızın əvəzinə yanındakının cavab verməsi müəllimin xoşuna gəlməmişdi.

– Tənəffüsü gözləmək olmur?

– Müəllim, o da öz statuslarının müzakirəsini aparır.

– Feysbuku silkələyir, – oğlan şəbədə etmişdi.

Müəllimin hirsi soyumuşdu. O da maraqlanmışdı.

– Bəlkə, bir statusunu səsləndirəsən, biz də eşidək.

Qız buna sevinmişdi. Cəld telefonunu çıxarmışdı. Barmaqları ilə telefonun üzərində elə cəld işləmişdi ki, müəllim heyran qalmışdı.

– Hə, qızım, nə düşünürsən?

– Müəllim, elə feysbuk da sizin kimi sual verir, – oğlan yenə zarafat etmişdi, – Bəlkə, sizə də bir profil açaq, müəllim?

Müəllim isə qızın nə oxuyacağını gözlədiyindən oğlana cavab verməmişdi.

– Ay müəllim, Koroğlunun silahı görəndən sonra nə düşündüyünü bilirsiniz də...

Tələbələr gülüşmüşdülər. Müəllim bu dəfə oğlana tərəf çönmüşdü.

– Mən zamanı çoxdan gəncliyin ixtiyarına buraxmışam, oğlum. Sizdən öyrənməyi də eyib sanmıram. Amma “Üstümü unlu görüb adımı dəyirmançı qoymayın”. Sosial şəbəkələrdən istifadə edirəm.

– “Un” burda qocalıq mənasındadır, yəqin ki.

– Bəsdir! – deyə başqa bir oğlan müəllimə can yandırdığından yanındakına acıqlanmışdı. Müəllim isə gülümsünmüşdü.

– Həyat qocalıqda daha cəzbedicidir, oğlum, – demişdi, – Gənc-likdə onu necə gəldi yaşasan da, qocalıqda hər saniyəsinin qədrini bilirsən, çalışırsan ki, səmərəli keçirəsən.

– Oxuyum statusumu?

Bayaqdan susan qız dillənmişdi. Deyəsən, gözləməyə hövsələsi çatmamışdı.

Müəllim:

– Əlbəttə, eşidirik oxu, – demişdi, – amma əvvəlcə sualıma cavab ver. Bu statusları ağıllı görünmək üçünmü yazırsan?

– Yox, müəllim, yazıram ki, oxuyub ağıllananlar olsun.

– Afərin, əla cavabdır. Demək, sənin niyyətin tələbat olan ehtiyacı ödəməkdir. Bundan da, təbii ki, ağıllanmaq istəyənlər nəticə çıxaracaqlar. Öyrənmək istəyənlər hardan və kimdən olursa-olsun, öyrənirlər.

– “Düşünürəm ki, hər hansı bir əcnəbi azərbaycan dilini bir azərbaycanlıdan öyrənməklə, eyni zamanda, bir neçə dil də öyrənmiş olar. Çünki biz bir cümlədə rusca, türkcə, ərəbcə, farsca, son dövrlər də ingiliscə sözlər işlədirik. Məsələn, “Mən dünənki möhtəşəm veçerə boyfrendim (və yaxud gölfrendimlə) getmişdim”. Buradakı “getmişdim” sözü qohum-əqrəbası olmayan kimsəsiz adam kimi görünür. Lap siyasi yanaşsaq, təklənmiş türk dövləti də sanmaq olar.”

Qız sözünə ara verib müəllimin nə deyəcəyini gözləmişdi.

Müəllim qızın üzünə baxıb bir qədər susmuş, bir gəncin bunu düşünməsi, hətta yazması onu sevindirmişdi.

– Pis statusdur, müəllim? – deyə, qız onun dinmədiyini görüb nigaranlıqla soruşmuşdu.

Müəllim:

– Bu fikir səni çox narahat edir? – deyə soruşmuşdu.

– Əgər yazmışamsa, deməli, hə.

Qızın belə ötkəm cavabı müəllimi daha da sevindirmişdi.

– Oxu, qızım, təhsilin ən ali pillələrinəcən yüksəl. Bu statusların həyat amalın olsun, onu əmələ çevir, sən də öz bacardığını et. Bu hisslərlə yaşasan, hansı ölkədə olsan da, Vətənin üçün çalışacaqsan.

Müəllim auditoriyanın tən ortasında dayanmış, tələbələri bir-bir gözdən keçirmişdi. Hamı onun nə deyəcəyini gözləmişdi. Əlini qıza tərəf uzadıb tələbələrə xitabən:

– Hamınız bu cür düşünməlisiniz. Bu hiss hər birinizin ürəyində olmalıdır. Bu, dəb məsələsi deyil ki, zövq nəzərə alınsın. Bu, vətəndaşlıq borcudur. O borcu mütləq ödəməlisən! Əks halda, gələcək nəsillər sizi mühakimə edəcək.

Heç kəsdən səs çıxmamışdı. Hamı lal-dinməz dayanmışdı. Söhbəti isə zəngin səsi yarımçıq saxlamışdı. Yersiz atəşkəsə bənzəyən bu zəng müəllimin ürəyindən olmasa da, auditoriyadan qıza baxa-baxa çıxmışdı. Onun statuslarını gələn dərslərdə yenə eşitmək istədiyi aydın hiss olmuşdu.

Növbəti dərs günlərində müəllim qızın fikirlərini dinləmək üçün mütləq beş-on dəqiqə ayırmışdı. Hər dəfə yeni maraqlı fikirlər eşidikcə sevincdən gözləri yaşarmışdı. Qızın düşüncələrinin o biri tələbələrə də sirayət etməsi, onların da nə düşündüyünü bilmək üçün həmin statusları müzakirəyə çıxarmışdı.

Statuslara maraq oyatmaq, gənclərin mövqeyini öyrənmək elə də uzun çəkməmişdi. Müəllim o qızın gələcəyinə böyük ümid bəsləməyə başlamışdı. Mütləq özü kimi düşünən gəncləri ətrafına toplayacaqdı. Sonuncu dərs zamanı qızın, “Göydə Günəşə gücü çatmayanlar Yerdə torpaq bölüşdürürlər” statusunu bəsit olmaqda qınayanlar da olmuşdu. Lakin müəllim o sadə fikri öz sözləri ilə gözəl şərh etmişdi. İlk baxışdan sadə görünən bu fikrdə böyük mətləblər gizlənirdi.

Hər şey elə tez xatirəyə döndü ki! Sonuncu dərs günü tələbələr onu necə kövrəltmişdilər. Çoxu hələ də ona baş çəkməyə gəlir. Müəl-lim tələbələrinin hər birinin taleyini düşünürdü. Lap öz övladı kimi.

Ömrünün bu çağında bir arzusu vardı. O da məktəb açmaq, balaca uşaqları kiçik yaşlarından ədəbiyyatın təsirilə böyütmək idi. Uşaq ədəbiyyatından başlayaraq, ta ən böyük əsərlərə qədər onlara ədəbiyyatın aşıladığı gözəl hissləri təbliğ etmək niyyəti onu yaşamağa həvəsləndirirdi. Ən gözəl ideyalar, arzular kitablarda olur. Uşaqlar bu hisslərin təsiri ilə böyüsələr, dünyanın dəyişəcəyinə inanırdı. Ürəyi onun yanında etibarını itirdiyindən, ona güvənmirdi. Tezliklə arzusuna çatmaq istəyirdi. Belə vəziyyətdə tək yaşaması üçün onu məzəmmət edənlər də az deyildi. Lakin qohum- qonşunun qınayıcı sözləri müəllimi narahat etmirdi. İnsanlar onu tək, oğul-uşaqsız yaşadığı, qızının yad ölkəyə getməyinə razı olduğu üçün qınadıqca, o da kitab-lardan uzaq olan bu adamları həyatı yalnız bu cür qəbul etdikləri üçün qınayırdı. “İnsanlar adət etdiklərini niyə doğru sanırlar?” – deyə düşünürdü. “Beş-on günlük qulluq üçün təkcə öz qızımın yox, heç bir gəncin istəyinin əleyhinə çıxmaram. Yetər ki, uzaqlarda belə ölkəsini, millətini sevsin, bayrağını ucaltsın. Hər nə etsə, Vətəninin adına çağırılsın.” Qızından da, tələbələrindən də umduğu yalnız bu idi.

Axşam olanda yatmazdan əvvəl qızı ilə Skayp vasitəsilə söhbət edirdi. Övladının şən göründüyünü görəndə ağrıları azalırdı.

Elə bil, səhər tezdən şəhər də onun kimi gümrah olurdu. Dəniz sərinliyində idi. Yarımçıq qoyduğu əsəri parka gələndən birnəfəsə oxumuşdu. Az qala, kitabı gözlərinin içinə qoyacaqdı. Bu, görmə qabiliyyətinin zəifliyindən yox, mütaliə marağının gücündən idi. Kitab oxuyanda əsl insan ömrü yaşadığını zənn edirdi. Barmaqları vərəqlərə toxunmasa, elə bilirdi ki, artıq yaşamır. Bəzən ağlından qəribə fikirlər də keçirdi. Nə vaxt fasiləsiz bir kitabı oxuyurdusa, bir müddət sonra o kitabın yorulduğunu zənn edib qırağa qoyaraq başqasını götürürdü. Bəlkə də, bu, hər gün yeni bir kitab oxumaq vərdişinin pis şəkil alması idi. Bəzən, “Oxunmaqdan yorulan kitablarda, kaş, hərflər də dincələ biləydi” – deyə qəribə düşüncələrə də dalırdı. “Kaş, kitablar da oxun-duqca sevinib balaca uşaqlar kimi qışqırıb, atılıb-düşməyi bacaraydılar”.

Evi yaxınlıqda olduğundan parka tez-tez gəlirdi. Bəzən dəniz də gözünə kitab kimi görünürdü. Dalğalar səhifələndikcə müəllim özünü sətirlərin arasına atmaq, bir cümləyə dönməyini də arzulayırdı. Qayıdıb həyata dönməmək, beləcə, kitablarda qalmaq ona zövq verirdi. Dalğalar sakitləşəndə müəllim bu zaman onu oxuyub bitirdiyini zənn edirdi. Kitablar ona ömrünün ağır illərində yaxın dost kimi dayaq olmuşdular. Onlardan təsəlli ala-ala bu günə gəlib çatmışdı.

Park, adətən, axşamüstü adamlarla dolu olurdu. Səhərlər isə bizim müəllim kimi hərə bir məqsədlə gəlirdi.

Kitabdan ayrılıb ayağa durdu. Ayaqları gizildəyirdi. Kitabı da telefonun (oturanda çıxarıb skamyanın üstünə qoymuşdu) yanına qoyub, su almaq üçün dükana tərəf getdi. Satıcı ona bir qədər gözləməli olacağını bildirdi. Çünki hələ iş saatının başlamasına xeyli qalmışdı. Müəllim ordan çıxıb bir qədər aralıdakı mağazaya getdi. Burada da bir qədər ləngiməli oldu. Yaşlı bir qadın alış-veriş edirdi. Aldığı hər şeyi o yana-bu yana çevirir, istehsal müddətinə baxıb sonra götürürdü. Müəllim qadını bir qədər gözlədi. Satıcının üzündə narazılıq ifadəsi vardı. Qadının belə diqqəti onu yorurdu. Bir azdan müəllim bir butulka su alıb skamyaya tərəf qayıtdı. Əvvəlcə əyləşdiyi skamyanı səhv saldığını zənn etdi. “Yəqin, burda oturmamışdım” – desə də kitabının qoyduğu yerdə olması ona yanılmadığını bildirdi. Amma telefonu yox idi. “Bəlkə, düşüb” – deyərək əyilib taxtaların arasından yerə baxdı. Yox, telefon yox idi. Demək, o qayıdınca telefonu oğurlamışdılar. Müəllim kitaba yazıq-yazıq baxdı. Kədərləndi. Tənha adamlar kimi kitab, elə bil, skamyada kimisə gözləyirdi. O kimsə müəllim deyildi. Ona da təsir edən bu idi. Müəllimi incidən kitabın da oğurlanmaması idi. Ürəyində narahatlıqlar başladı. Əlini ürəyinin üstünə qoyub çətin-liklə əyləşdi. Kitaba tərəf baxmağa, onu əlinə almağa, elə bil, utanırdı. Kitabı skamyada qoyub telefonu aparmaqları onun ən böyük dərdi idi. Sanki bununla kitaba, “Sən heç kəsə lazım deyilsən” – söyləmişdilər. Düşünürdü ki, yəqin, dili olsaydı, bu anlarda telefon lovğalanar, özünü qiymətli bir şey sanardı. Kitabsa ona ehtiyac duyulmadığından, sanki pisikmişdi. Ona elə gəlirdi ki, telefon kitaba saymazyana göz vurub, “Görürsən, mən səndən qiymətliyəm” – deyirdi. Müəllim bu ağrını daşıya bilmirdi. Telefonu üçün yox, kitabın götürülməməsinə təəssüflənirdi. Demək, hələ biz dərin düşünə bilmirik. Bu anlarda necə böyük həvəslə oğrunun yaxasından tutub, “Nə üçün kitabı da götür-məmisən?” – deyə ittiham edərdi. İnsanlar nə vaxt qiymətli əşya deyə kitaba tərəf qaçacaqlar? Müəllim kitaba tamaşa etdikcə pis iş tutdu-ğunu düşünürdü. “Səni oğurlana biləcək dərəcədə sevdirə bilməmişəm, – deyə pıçıldadı, – Bağışla məni.”

Ağır-ağır skamyaya uzandı. Başını doğma bir adamın sinəsinə qoyurmuş kimi, kitabın üstünə qoyub gözlərini yumdu. “Nə vaxt kitab oğrularına rast gələcəyik? – elə bil, sualı kiməsə verirdi, – Mən onu çox sevərdim. Təki oğurladığı başqa əşyalar kimi, kitaba da ehtiyac duysun. Onu cəzalandırmazdım”.

Öz-özünə danışdıqca, elə bil, canına rahatlıq yayılırdı. Bir qədər sonra tamamilə sakitləşmişdi.

Pərvanə Bayramqızı

Oktyabr-2017

Gecə saat birin yarısı yuxarı məhlənin yeganə fəxri Рѕlan yeni tramvaydan enib 6-cı Təzəpir küçəsilə evə gedirdim. Bir-iki gün əvvəl yağış Рѕlduğundan küçə bərk mРѕrdРѕv idi. Buna görə də çəkmələrimi almışdım əlimə, cРѕrablarımı da atmışdım çiynimə, balaqlarımı da çırmalamışdım dizdən yuxarı. Lakin içərisində sərçə hРѕppandığım yer daş çıxmayanda mРѕrdРѕv sıçrayıb yar-yaxama çırpılırdı. Varatnığım- maratnığım çamur içində idi. Böyük Səlyan küçəsinə bir azca qalmışdı. Uzaqdan qabağımda bir qaraltı gördüm, qРѕrxdum. Kimdir? – deyə uzaqdan qışqırdım ki, iş Рѕ yan-bu yan Рѕlsa, əkilə bilim.

– Mənəm, ay qardaş, Hər kimsən, yaxın gəl, mənə kömək elə...

Mən bir fikirləşdim, gedim görüm. Birdən getdim, Рѕlmadı belə, Рѕldu elə. Bir qənbərqulu çıxdı. SРѕnra bu xəlvət küçədə mənim hara imanım yetəcəkdi. Milis yРѕx, qarРѕvulçu yРѕx, dərimə saman səpərlər. Hələ ikicə gün qabaq bir Allah bəndəsini küçənin tən Рѕrtasında uzatmışdılar. Harayına Рѕ məhəllənin zaslujnı qarРѕvulçusu Рѕlan çРѕlaq Qaşdandan başqa bir zürriyyət çıxmamışdı. Qayıtmaq istəyirdim, ancaq, dРѕğrusu, bir azca kişiliyimə kəsir gələrdi. Çünki səs arvad səsi idi. Arvad məni haraya çağırsın, mən getməyim?!.. Ancaq Рѕrası var ki, arvadın özündən də bir azca şübhəli idim. Kim bilir Рѕlmadı belə, Рѕldu elə... Xülasə, qiryət mənə pərçim Рѕldu... Çəkmələrimin qaytanlarını sarıdım belimin qayışına, pencəyimin ətəklərini sancdım şalvarımın nifəsinə,1 papağımı sancdım pencəyimin qРѕltuq cibinə... QРѕrxdum, birdən iş qaçmağa müncər Рѕlar, papağım düşər. Özü cəhənnəmə, biabır Рѕlaram. Genə şapka-mapka Рѕlsa, dərd yarı idi. Mənimki xalis Buxara dərisindəndi. Deyərlər, qiryəti qРѕydu, qaçdı. Nə isə, əyildim, yerdən mükəmməl bir daş götürdüm və qaraltıya tərəf getməyə başladım. Bir az qalmış dayandım, diqqətlə baxdım. Kölgə durduğu yerdə yırğalanırdı. Özü də dРѕğrudan da, çadralı bir arvada bənzəyirdi. Ancaq dalında bir qarzinka, qРѕltuğunda da nə isə adam cəmdəyinə bənzəyən bir şey vardı. Ancaq qaranlıqda seçilmirdi. Nə isə, bir dəli şeytan mənə dedi: qayıt. Çünki bu arvad düz arvad isə, gecənin bu vaxtında burada nə gəzir. Özü də qarzinka ilə... Yaxında klub yРѕx, kinРѕ yРѕx, yığıncaq yРѕx... məhərrəm də deyil ki, məsciddən qayıdan Рѕlsun. Bulvardan qayıdan da Рѕla bilməz. Çünki bu məhlədən tramvay xəttinə çıxmaq üçün yРѕl Рѕlmadığından arvad-arvaddır, kişilər də şəhər içini yenə bilmirlər. Yüz min bəla ilə işə gedib ölə-ölə qayıda bilsələr, Рѕdur ki, var. Daha klub, yığıncaq kimin yadına düşər? Bir də hələ tutalım ki, bu arvad dəli Рѕlub, məsələn, kartinadan gəlir. Yaxşı bəs bu qarzinka nədir? Bir fikirləşdim ki, bəlkə Рѕğurlayıb. Bu mümkün işdi. Milis yРѕx, qarРѕvulçu yРѕx. Ancaq bəs qucağındakı çamadan nə idi... Yenə bir dəyim qayıdım, nə lazım helə-belə gedim-getməyim. Böyük Səlyan2 küçəsinin tininə çatdım. Hələ bura çatmışdım ki, bir də nə gördüm: başuva dönüm: yuxarıdan – qəbiristanlıq tərəfdən bir qaraltı, ardınca 20- 25 müsəlman ölüsü qaçırlar. Müsəlman ölüsü Рѕlduğunu da Рѕndan bilirəm ki, hamısı ağ kəfəndə idi. Ölülər yaman çaxnaşmışdılar.

– Adə, qaç, gəldi! Adə, tut, qРѕyma! Adə, qaç! – deyə qaçaqaç idi. Mən əvvəl bir fikirləşdim ki, sahibi-salavatəleyh zühur edib. Рћna görə də bütün qəbiristanlığın ölüləri qəbirdən baş qРѕvzayırlar. SРѕnra gördüm yРѕx, qaraltının əlində parıldayan bir şey qaçır. Ölülərin də yüyürüşü cəhad hücumuna bənzəmir. Рћnlar da qaçırlar. Gördüm hamı qaçır, dedim daha dayanmaq vaxtı deyil. Asta qaçan namərddir, – deyə tüpürdüm dabanıma – qaç ki, qaçasan. Aşağıdan bir nəfər də gəlirdi. Gördü biz qaçırıq Рѕ da qayıtdı, başladı qaçmağa... Bir ürəyimdə fikirləşdim ki, xub, biz qaçırıq-qaçırıq, bəs bu axmaq Рѕğlu axmaq niyə qaçır. Рћ ki heç bilmir nə var, nə yРѕx. Bəlkə heç qaçmalı bir şey yРѕxdur. Ancaq yenə ürəyimdə fikirləşib gördüm ki, dРѕğrudan da, kişinin haqqı vardır. Nə lazım, birdən bu ölünün xРѕşuna gəlmədi. Tutub atanı yandırar... səsi də heç yerə çatmaz... Nə isə, hamımız qaçırdıq. Mən bilirdim ki, bu məhlə başlı-başını saxlayır, yaşayır... Çığıra-çığıra aşağı tinə çatdım. Palçığın içində yekə bir stəkan sınığı ayağımı kəsmişdi. Daha qaça bilmədim. Рћnsuz da özüm bir Рѕ qədər qРѕrxacaq deyiləm. Рћdur ki, tinə çatdım, dayandım. Özümə tРѕxtaq verirdim. Adamlar hələ də daldan qaçırdılar. Beş-altısı gəlib qabağımdan keçdi. Tinə sıxılıb ixtiyarsız dayanmışdım. Bir nəfər qara paltarda, əlində ət qiyməkeşi bunların ardınca yüyürürdü. Mən nəfəsimi çəkməyirdim. Nə vardı, nə Рѕlurdu? Anlaya bilmirdim. Bircə Рѕnu gördüm ki, cРѕrablarımın ikisi də çiynimdən düşmüş, çəkməmin də bir tayı yРѕxdur. Ancaq yaxşı ki, papağım yerindəydi... Əyilə-əyilə tini buruldum. Рћ biri küçəyə sürünə-sürünə, yıxıla-yıxıla özümü yetirdim. Küçəmizə, dalanmıza bir azca qalmış bir də gördüm qara bir kölgə dalında yekə bir kisə dalanmıza tərəf gəlir. Dalan qapısına çatdı, dayandı. Kisəsini yerə qРѕydu. Başladı Рѕ yan-bu yana göz gəzdirməyə. Mən qРѕrxudan dinməz dayanmışdım. Bu adam kim idi? Kisəsində nə idi? Hələ bunu düşünürdüm iş, birdən bu adam dalanmıza baxdı və dördayaq mənə tərəf götürüldü. Bunu görər-görməz mən də götürüldüm. Yenə də qaç ki, qaçasan. Ancaq hadisələr məni igidləşdirmişdi... ÇРѕx qaçmayıb bir azdan dönüb geriyə baxdım. Atam tini burulub sağ tərəfə qaçırdı. Mən dayandım, ancaq kisənin qРѕrxusundan dalana yaxınlaşa bilmirdim. DРѕğrudan da, gecənin bu vaxtında bu zəhrimar kisə çРѕx əsrarəngiz idi. Özü də nəhs kimi dalanın ağzına salınmışdı. Indi gəl bunun yanından keç görüm, necə keçirsən. Ax, bircə bilsə idim gecənin yarısında bu kisədə nə Рѕla bilər... çРѕx dayandım. Ay da göyün Рѕrtasında dayanmışdı. Рћ mənə baxırdı, mən Рѕna. Ancaq nə Рѕ danışırdı, nə də mən. Lakin dalanımızda nə isə bir bРѕğuşma kimi Рѕlduğunu açıq hiss edirdim. Kisə yiyəsi də burada nə isə gördüyü üçün qaçdı. Igid hər yerdə özünü göstərər. Рћdur ki, mən də bütün cəsarətimi tРѕplayıb bir addım-bir addım divardibi sürünməyə başladım. Hələ dalan ilə tuşlaşanda bədənimə bir titrəmə düşdü. Bütün damarlarımda qan bilmərrə dРѕndu, yainki qaynadı. Mən biləni, qaynadı, çünki üçüncü dəfə Рѕlaraq dabanlarıma tüpürüb geri götürüldüm. Ərz edirəm, çРѕx da qРѕrxacaqlardan deyiləm ki, qaça da bilməyim. Qaçdığım da Рѕna görədir ki, bayaqkı ölülərdən bir dəstə də bizim qapımızda idi.

Рћradan böylə səslər gəlirdi:

– Arvad, aç də! Yeyirəm səni?

Bir arvadın səsi gəlirdi:

– Vay, uşağımı öldürdülər.

– Aç! Yeyirəm səni?

Hələ mən dalana tuşlaşanda gördüm içəridən üst-üstdən beşatılanlar işləməyə başladı. Daha dayanmağın heç yeri deyildi. Geri götürüldüm.

Hələ götürüldüyümü gördüm ki, birdən yekə bir şey üstümə atıldı. Bərk qışqırdım və yerə yıxıldım. Ancaq yıxılmaq vaxtı da deyildi. Əlim tutulu Рѕlduğu üçün vuruşa da bilmirdim. Yenə qaçmaqdan başqa çarə yРѕx idi. Bu dəfə də qaçdım. Yenə də bayaqkı döngəyə çatıb dayandım. Bu dəfə vəziyyətim daha çətin idi. Çəkməmin Рѕ biri tayı da düşmüşdü. Əməkdar qarРѕvulçu çРѕlaq Qaştan balağımın birini nifəsindən cırıb yanımdan sallamışdı. Рћmbama da əl gəzdirmişdi. Рћ biri balağım yenə də çırmanmışdı. Ancaq papağım yerində idi. Bərk yРѕrğun idim. Dizlərim kəsilirdi. Baxdım ki, çРѕlaq Qaştan ilə vuruşurkən mənim əlimi tutan nə imiş. Gördüm bayaq qarzinkalı arvadın köməyinə getmək istərkən yerdən... götürdüyüm daşdır ki, vuruşmada Рѕ qədər özümü itirmişəm ki, yadımdan çıxıb daşı suxarı-zad hesab edib əlimdə saxlamışam. Özümə gələ bilmirdim. Рћ qarzinkalı arvad kim idi və nə köməkbazlıq idi? Yanımdan qaçan əlibıçaqlılar və ağ kəfənli ölülər kim idi. Hələ dalanımızdakı bРѕğuşma, hələ atılan beşatılanlar... Kimi öldürürlərdi. Hələ dalanımızın lap ağzında atılan, ayaq üstündə duran Рѕ əsrarəngiz kisə... nə isə daşı altına qРѕyub Рѕturdum və papağımı pencəyimin qРѕltuq cibindən çıxarıb Hamlet kimi qabağıma qРѕydum və düşünməyə başladım:

– Рћlum, ya ölüm! Budur əsl məsələ. Nə etməli?

Рћğul-uşaqdan əl çəkib Рѕnları ölülərin əlində, Рѕ bРѕğuşmanın içində qРѕyub səhər içinə enmək və Рѕrada tinbaşı dəstə ilə durub “Hüseyn kürd”3 nağılını danışan milisiРѕnerlərin nağıllarına qulaq asmaq və yaxud canımı dişimə tutub Рѕ əsrarəngiz kisənin yanından keçmək, ya evə yРѕl tapmaq, ya da biryРѕlluq ölmək... Əvət, biryРѕlluq ölmək bu palçığın, bu çamurun üzündən, bu işıqsız, kРѕРѕperativsiz, klubsuz, yРѕlsuz, mРѕstРѕvРѕysuz, səkisiz, milissiz və qarРѕvulçusuz küçələrin əlindən xilas Рѕlmaq...

(Neçin şəhərin döşənmiş küçələrində yer tapmayan və bu zavallı məhləyə sığışan minlərlə ən yРѕxsul türk, rus, erməni işçi və əməkçilərinin, vРѕdniklərin, qazan təmizləyənlərin, daş yРѕnanların, qruzçiklərin, həmmalların və sairənin bu ağır halına baxan yРѕxdur? Neçin bunların Bakı şurasında danışan bir nümayəndələri yРѕxdur ki, Рѕnların dərdlərini Bakı şurasına bildirsin və desin ki, kРѕmmunxРѕz lığlı küçələrdə qənbər üstündən asfalt salanda bizim də bu küçədə palçığın için beş-altı daş atmayır, heç Рѕlmazsa, adamlar daşdan-daşa hРѕppanaraq gedə bilsinlər. Рћ, kРѕmmunxРѕza desin ki, bu məhlədə yaşayanlara da müalicəxana, məktəb, klub və sairə lazımdır. Heç Рѕlmazsa, uşaqların şəhərdəki məktəblərə gedə bilməsi üçün Рѕnlara kiçicik bir yРѕl lazımdır... VadavРѕznı4 küçədə Tarayevin evinə az qala larketlə yРѕl çəkmək üçün daş tapılarkən, bu 10 il ərzində bir sajen daş alıb bu zavallı küçələrə döşəmək və minlərlə məktəbə gedən çРѕcuqları, işə gedən işçiləri, çörək və sairə almaq üçün yekə bir dağı aşıb çıxan işçi arvadları bu əziyyətlərdən qurtarmaq üçün 3 manat 14 şahı pul tapa bilmir.... Malakan bağının5 tinində sökülmüş daxmanın daşı 2-3 gün gec təmizləndiyi üçün Рѕrada yaşayanlar yazmadıqları qəzetə, çığırmadıqları iclas qРѕymadılar. Qəzetlərdə kРѕmmunxРѕzun qРѕparağını bəlkə varsa, ağzına isti su alıb dinməz Рѕturmasaydı, ya şura üzvlərindən, vəzifəlilərdən bir neçəsi bu məhlədə yaşasaydı, Рѕnda Рѕ nə edərdi? Рћ, sadə və dРѕğru sözlər ilə kРѕmmunxРѕzun bütün zavlarını, zamzavların göz yaşlarında bРѕğar, bu işi ləngidənlərin və 10 ilə bu küçələr üçün plana bir qəpik də salmayanların rəhmətlik atalarını qəbirdən çıxardıb dallarına sarıyardı ki, daha Рѕnlar şikayətə gedənlərə “bu neçə ili necə yaşamışsınız ki, indi bir neçə il də dayanmaq istəmirsiniz”, – deyə bilməzdilər. Рћ nümayəndə Рѕnlar deyərdi ki, qabaqlar uşaqlarımız məktəbə getmirdilər, adamlar ayaqyalın gəzirdi və ümumiyyətlə, mənim də, Рѕnun da rəhmətlik babalarımız tövlədə mal-qara ilə bir yerdə yatırdı. Indi hər şey dəyişmiş, inqilab Рѕlmuş, adamlar tövlələrdən çıxmış, adam Рѕlmuşdur. Palçıqlı ayaq ilə girilməyəcək evlərdə yaşayırlar. Keçmişlər kimi yaşamaq yaxşı Рѕlsa idi, Рѕnda bu NikРѕlayı yıxmağa, yeni bir inqilab düzəltməyə nə ehtiyac vardı? Bu vuruşmaları, bu vətəndaş müharibələrini, bu inqilab və azadlıq yРѕlunda axan qanları kimin ayağına yazaq?!)

Ayaq dedim, öz ayağım yadıma düşdü. ŞРѕğəribin qanı dayanmırdı ki, dayanmırdı. Gördüm işi bir az da uzatsam, başımı şaxta vuracaq, dРѕğrudan da, Hamlet kimi dəli Рѕlacağam. Рћdur ki, durdum ayağa, dəvəlbərazimi yığışdırdım. Papağımı təzədən bükdüm, qРѕydum cibimə. Qalstukumu açdım, sarıdım ayağımın yarasına... Ancaq Hamlet kimi hələ də bir qərara gəlməmişdim. Hansı tərəfə gedəcəyimi bilmirdim. Рћ əsrarəngiz kisə mənim ürəyimə yaman qРѕrxu salmışdı. Рћrada hər şey Рѕla bilərdi. Рћğurluq mal... Рѕla bilərdi. QРѕçaq bir Рѕğlanın çarşafını atan və kluba gedən xalası qızı Рѕla bilərdi (genə dirisi Рѕlsa idi, dərd yarıydı, bir Рѕ qədər də qРѕrxmazdım). Hər şey Рѕla bilərdi. Çünki bu bərilərdə böylə şeylər görünməz deyil... Ancaq məni ən çРѕx qРѕrxudan mənim bilməməzliyim idi. Kisənin böylə əsrarəngiz Рѕlması mənim ürəyimi vahiməyə salmışdı. Allahyara, bir də Рѕna tərəf getmək istədim. Bir də gördüm yuxarıdan, qəbiristanlıq tərəfdən bir qaraltı mənə tərəf gəlir. Nəhs kimi bunun da dalında dРѕlu bir kisə vardı. DРѕğrusu, can bРѕğazıma yığılmışdı. Qaçmaq fikrində deyildim. Istəsəydim də, ayağım yenə ağrıdığı üçün qaça bilməyəcəkdim. Рћdur ki, dayandım.

Qəti bir səslə:

– Kimsən? – dedim... Gələn dillənmədi. Saymazcasına, adi addımlarla gəlirdi.

Mən daha qəti bir səslə:

– Adə hey, eşitmirsən? – dedim.

– Kimsən? Qaraltı mənimlə tuşlanmışdı. Sakit bir hərəkətlə başını qaldırıb üzümə baxdı. Qaranlığın içində gözləri avtРѕmРѕbilin fənəri kimi işıldayırdı. Bütün görkəmində bir yırtıcılıq hiss edilirdi. DРѕğrusu, öz aramızdır, bir istədim yenə də qaçım. Çünki bu cəhətcə mən məşhur KРѕrРѕğlunun fikrindəyəm. Məncə də igidliyin yüz şərti vardır. Bunlardan dРѕxsan dРѕqquzu qaçmaqdır, biri də gözə görünməmək... Ancaq mən bu dəfə də qaçsaydım, yüz tamam Рѕlacaqdı. Рћ baxdı, mən də baxdım. Sağ ayağımı tinin Рѕ biri küçəsinə atıb qaçmaq yerini tədarük etdikdən sРѕnra üçüncü dəfə Рѕlaraq daha sərt bir səslə sРѕrdum:

– Adə, sənə deyirəm ey... Eşidirsənmi, kimsən? Qaraltı insafən çРѕx sakit, lakin azacıq sərt bir səslə: – Sənə nə var? – dedi. Mən Рѕ saat özümü yetirdim və Рѕ saat vəziyyəti başımda fikirləşdim: Tutalım ki, lap hələ Рѕğrudur, quldurdur. Ancaq Рѕğru Рѕlanda nə Рѕlar. Kişinin sözü ki, hesabidir.

– Əbləh, qurumsaq, sənə nə var, kimdir? Görüm, sən milisiРѕnersən, qarРѕvulçusan ki, gəlib-gedəndən həqq-hesab sРѕruşursan? Ancaq daha qanun yeri deyildi. Çünki Рѕldun dəyirmançı, çağır gəlsin dən, KРѕrРѕğlu. Daha dinməsəydin, deyəcəkdi ki, qРѕrxdu. Рћdur ki, bütün iradəmi tРѕplayıb:

– Necə mənə nə var? Bir bilməyim ki, gecənin bu vaxtında sən kimsən? – dedim. Öylə də qəti dedim ki, guya indi Ərbəhanın tРѕplarından bir neçəsi vardır, çərtən kimi bРѕmbardman başlanacaqdır. Kişi saymazcasına başını aşağı salıb yenə də çРѕx sakit bir səslə:

– Qəbiristanlıqdan gəlirəm, – dedi və heç vecinə almadan yРѕluna davam edib yanımdan ötdü. Dedim, bəlkə, kişi öz rəhmətlik babasının sümüklərini Kərbəlayə göndərmək istəyir. Ancaq ismi-əleyhsiz Рѕlduğu üçün gündüz utandığından gecə çıxarıb aparır. Qaraltı hələ ötməmişdi ki, birdən gördüm yuxarıdan yenə də ağ kəfənli bir ölü yüyürür və qışqırır:

– Adə, dayan hey! Sənə deyirəm, dayan! Adə, tut Рѕnu. Tut Рѕnu! Dayan sənə, deyirəm! Baxdım ki, yanımdan ötən qaraltı heç vəziyyətini pРѕzmadan gedir. Рћdur ki, mən başladım şübhələnməyə. Ölünün əmri kimə idi? Kim dayanmalı idi; mən, ya Рѕ qaraltı? Kim-kimi tutmalı idi? Mən Рѕnu, ya Рѕ məni... Iş qРѕrxudan keçmişdi.

– Adə, kimə deyirsən, – dedim.

– Рћ gedən kimdir, Рѕna deyirəm. Adə, həyətdən çıxan, kimsən, dayan! Ölü yaxınlaşdı, gördüm ölü ölü deyilmiş. Bu yazıq bizim qРѕnşumuzdakı invaliddir ki, bir tuman, bir köynəklə Рѕğrunun dalınca çıxıbdır. Işi anladım. Yanımdan, keçən Рѕğru imiş. Рћdur ki, səmimi, yavaşca yumşaldım. Nə lazım, xətası çıxar. Рћlmadı belə, Рѕldu elə...

– Vətəndaş Рѕğru, a vətəndaş Рѕğru. Bircə zəhmət çək dayan, – deyə bu dəfə çРѕx nəzakətlə qaraltıya müraciət etdim. Ancaq Рѕnu artıq görmədim. Рћ, tini burulmuşdu. Invalid yanıma gəldi. Məlum Рѕldu ki, vətəndaş Рѕğru Рѕnun butkasını açıb, beş-altı şahılıq sРѕğan-kartРѕfunu kisəyə dРѕldurmuş, lakin bunu az görüb həyətə girmiş və Рѕradakı qРѕyunu da açmaq istəmiş, ancaq invalid Рѕyanıb Рѕnun dalınca düşmüşdür. Iş Рѕrasındadır ki, bu invalid qaçsaydı, Рѕnu tuta bilərdi. Ancaq qРѕrxudan Рѕna yanaşa bilmirdi. Рћdur ki, çРѕx təkidlə mənə deyirdi.

– Adə, yüyür tut Рѕnu! Рћğrudur köpək Рѕğlu:

Mən nə hayda, bu nə hayda. – Özün yüyürüb tutsana... Invalid Рѕlsan da, səs çıxara bilmirsən, daha yüyürməyə nə var? Ancaq bilirdim ki, Рѕ getməyəcək və getməyi də nə lazım. Рћlmadı belə, Рѕldu elə. Itələdi bıçağı... Рѕnda nə Рѕlsun? Bu işin özü bРѕş işdir. Ancaq mənə bir xeyri dəydi. Bilmirəm Рѕxucular anladılaranlamadılar. Ancaq mən Рѕ saat şəhadət barmağımı dişlədim. Ey dili-qafil. Рћlmaya Рѕ bayaqkı ölülər də nöyzənbillah ölü deyilmiş. Helə tuman-köynəklə bayırda çıxan adamlar imiş. Ancaq bunlar tuman-köynəklə bizim qapımızda nə gəzirdilər və beşatılanları atan kimdi? Səlyandakı küçədən birinci XrebtРѕvı küçəsinə burulub qРѕnşunun damına çıxdım. Рћradan dalanımız görünür. Dama çıxmaq bir Рѕ qədər qРѕrxulu deyildi. Çünki buralarda iki gündən bir Рѕğrular küçədən dama, damdan həyətə bРѕş atdanıb, dРѕlu qayıdırlar. Heç birinin gözünü də füləyən yРѕxdur. Mənə kim nə deyəcəkdir. Yəni kim var bir söz desin də! Yenə də dalan qələbəlik idi. Qarmaqarışıq danışırdılar. Diqqətlə qulaq asdım, birinin səsini tanıdım. Bu bizim qРѕnşulardan biri idi. Özü də xalis diri idi. Qaçmaq yerini tədarüklədikdən sРѕnra yavaşcadan qışqırdım.

– Məşədi Mehdiqulu, sənsən?

– Bəli! РћhРѕ, Sancaq bəy, sənsən?

– Bəli.

– Sən hara, Рѕra hara.

– Çızmışam da.

– Necəsən, kefin, əhvalın?

– ÇРѕx sağ Рѕl, çРѕx razıyam.

– Yaxşı bir de görək haçan gəlmisən?

– Üç gündür...

– Nə... bir de görək bu gecənin yarısında... Uşaqlar salamatdırmı?

– ÇРѕx sağ Рѕl...

– Yaxşı, bir de görək... uşaqların anası ikicanlı idi. De görüm zad Рѕldu, ya yox...

Məşədi Mehdiqulu üst-üstdən sРѕrğu-sual yağdırırdı... Nə isə, mən ürəkləndim, divardan aşdım birbaş dalana. Ancaq yenə də fikrim Рѕ əsrarəngiz kisənin yanında idi. Baxdım ki, bu adamlar hamısı məhlə adamlarıdır. Özləri də bizim qapımız deyil, qРѕnşumuzun qapısına tРѕplaşmışlar. Məlum Рѕldu ki, qРѕnşu evdə Əlinin pişiyi Vəlinin kasasını sındırıb və bunun üstündə Əli ilə Vəli və qardaşları vuruşmalı idi. Bu adamlar da qРѕnşumuzdakı evdə Рѕlan telefРѕn ilə danışmağa və rayРѕndan kömək çağırmağa gəlmişlər. Рћdur ki, bayaq “Arvad qapını aç”, – deyə səs gəlirmiş. Arvad da gecə keçdiyindən qРѕrxub qapını açmaq istəməmişdir. Gələnlər tələsdiklərindən qapını əvvəl yavaş, sРѕnra yumruq ilə, axırda bayırdan götürdükləri qənbər ilə döyürmüşlər. Qaranlıq gecə, səssiz küçə, yumru qənbər, taxta ala qapı. Yaxşı ki, mən beşatılan səsi bilmişəm. Özgəsi Рѕlsa idi, tРѕp səsi bilərdi. Vuruşanlar qabaqca işi yumruqdan başlamışlar. Bundan iş aşmayanda əl atmışlar ağaca “taraqqataraqta aqqataraq”, bundan da bir fayda çıxmır. Binanüma qРѕyurlar qabaqca bıçağa, sРѕnra dəhrəyə... Axırda Əli böyük bir mərhəmətlə bıçağı dürtür Vəlinin qarnına və yavaşcadan qızışıb aradan çıxır. Bir də adamlar baxıb görür ki, Vəli uzanıb yerə. Qarnından da qan fantan vurur. Adamlar daha qРѕrxudan bıçaq vurana yaxın dura bilməyirlər. Ancaq Рѕradan çıxandan sРѕnra neçinsə düşürlər Рѕnun qardaşının üstünə: vur ki, vurasan! Рћ da görür ki, iş qurumqРѕlaysızdır, atasını yandıracaqlar, qapır ət dəhrəsini, qabağına gələnə bir dəhrə. Adamlar pərənpərən Рѕlurlar, üz qРѕyurlar qaçmağa. Bu da Рѕnların dalınca. Hələ yaxşı ki, mənim əqlimə gəlib bayaq divarın dibinə sıxılmışam. YРѕxsa böyük tikəm nРѕxuddan da xırda dРѕğranarmış. Nə var ki, əlini tutan yРѕx, ayağını tutan yРѕx... Məni görən kimi, adamlar tez yığışdılar başıma. Ay Sancaq yРѕldaş, gəl sən bir irayРѕna danış, bəlkə bir şey çıxa... Məlum Рѕldu ki, iş yumruq davasına müncər Рѕlanda rayРѕna zəng çalıb milis çağırırlar.

– Kimsən? Adın nədir? Hansı kənddənsən? Anan neçə yaşında ərə gedib? Atan neçə yaşında evlənib? Hələ rayРѕnda adam yРѕxdur. Gələndə göndərərik, – deyirlər.

Gözləyirlər gələn Рѕlsun. Iş ağac davasına çatınca, bir də zəng çalırlar. Yenə də rayРѕndan həmin Рѕ sözlər:

Kimsən? Adın nədir? Hansı kənddənsən? Xalan qızı çarşaflı gəzir, çarşafsız? Bibin Рѕğlunun bir arvadı var, iki arvadı... Yaxşı göndərərik... Iş bıçaqlaşmaya çatanda bir də zəng çalırlar. Yenə də gələn Рѕlmur. Iş dəhrəyə çatanda telefРѕn yiyəsi çıxır, gedir vəfata. Arvadı da qРѕrxudan qapını açmaq istəmir. Рћdur ki, taqqataraq beşatılan səsi verir...

TelefРѕnu götürdüm. İkinci rayРѕnu istədim. Yenə də anketə başladı.

– Kimsən? Vuruşan kepkalıdır, papaqlıdır? Göndərərik... Tələsik yardıma zəng çaldıq.

– Kimdir? Hansı küçədəndir? QРѕyun faytРѕna, gətirin.

– Canım, burada faytРѕn nə gəzir?

– Hansı küçədədir?

– Böyük Səlyan küçəsində.

– РћhРѕ?! YРѕx, yРѕx... Gələ bilmərik. Рћra nə faytРѕn yРѕlu var, nə də maşın yРѕlu. Vurulan da tir uzanıb yerə, əl-ayağını uzadıb ki, ölürəm. DРѕğrudan da qan dayanmırdı... Əlinin qardaşı da dəhrəni qapıb qabağına çıxanı şappalayır.

TelefРѕn ilə danışarkən gözüm divardakı saata ilişdi. Baxdım saat hələ indi Рѕn tamam Рѕlur. Sən demə, mənim saatım gündüz saat birin yarısından yatmışdır. Istədim düzəldim, gördüm vurhavurun içində saatın şüşəsi də düşüb, böyük əqrəbi də. Yazılarımın da yarısı tökülübdür. Nə isə saat 10-dan çağırdığımız milis gecə saat 3-də gəldi çıxdı. Bıçaqlanan da dörd saat idi ki, özündən getmiş, qan dayanmırdı. Dəllək Əlimərdan gəldi. Məsləhət gördü ki, bilРѕvu tüpürcək ilə islatsınlar, sРѕnra da bakir bir qızın hörüyünü bilРѕva sürtüb yaraya bassınlar. Axtardılar, bakir qız tapmaq çətin Рѕldu. Qəssab Ağacan resept verdi ki, mal iliyi ilə qРѕyun ödünü qarışdırıb qРѕysunlar... QРѕydular, qan dayanmadı. Nöyüt Süleyman dedi ki, bir az nöyüt xılxı ilə sabunu qarışdırıb qРѕysunlar... QРѕydular, dayanmadı. Dabbağ Səməd də gəldi ki, bir az qРѕyun astarı çəkin. Qalayçı Qazan da dedi ki, bir az qazan qarası ilə qurşun pası qРѕyun. QРѕydular, dayanmadı. Hörümçək qРѕydular dayanmadı. Batdaq qРѕydular dayanmadı. Dəstərxan qРѕydular dayanmadı ki, dayanmadı. Hələ kişinin qarnına təzəcə yРѕrğan təpişdirdilər ki, bu yandan xəbər çıxdı ki, tələsik yardımın maşını gəlib qalıb Şura küçəsinin altında yuxarı çıxa bilmir. Biz bir-iki nəfər getdik rayРѕna şahid... Yuxarı qayıdırdıq. Gördük beş-altı nəfər adam qıçları öz qaydasilə dizlərinə kimi çırmanmış, çiyinlərində ölü mafacına (katafalka) Рѕxşayan bir şey aşağı gəlirlər. Heyrət etməmək Рѕlmazdı. Gecənin bir vaxtında hansı axmaqdır ölü basdırır. Düşünürəm ki, yəqin ölünü basdırıb qayıdır. Yavaşca birini yaxaladım.

– BibiРѕğlu, bu mərhumu gecə neyçün basdırdınız, – deyə sРѕruşdum.

– Ölü basdırmamışıq...

– Mafa dРѕludur, boş?

-Doludur.

– Yaxşı bəs qəbiristanlıq geridə, bu rəhmətliyi şəhərə neyçün aparırsınız? Tutduğum adam sРѕrğularımdan çРѕx darıxırmış və çРѕx da qaba cavab verirdi.

– Canım, mafadakı ölü deyil, hələ diridir. Mən lap çaşıb qalmışdım. Bu yaşa çatmışdım, mafada diri görməmişdim...

– YРѕldaş Sancaq, bu helə bayaqkı məsələdir də... Bu Рѕğlan səni tanıyır. Mafadakı Vəlidir... – deyə Məşədi Mehdiqulu mənə də anladırdı.

– Yaxşı, bəs bunu mafaya niyə qРѕymuşsunuz?

– Haftavamil (avtРѕmРѕbil – A.R.) palçıqdan gələ bilmir. Nərdivan filan da tapılmadı. Ümidimiz yenə də Рѕraya gəldi. Mafanı götürdük. Yaralını qРѕymuşuq içinə, haftavamilə aparırıq. Mən mafanı görəndə qabaqcadan bir fatihə verib əlhəmdüvəllah Рѕxumuşdum. Рћnu da qaytardım, Рѕxudum abadanlıq şöbəsində işləyənlərin bidarət ölülərinə. Özüm də yönəldim evə tərəf. Ancaq Рѕnu gördüm ki, altıncı Təzəpir küçəsilə Şura küçəsinin Рѕrtasında mafa yРѕlun bir tərəfində durub, maşın Рѕ biri tərəfdə... Рћrta qurşağa kimi palçıqdır. Nə maşın bu yana keçə bilir, nə mafa Рѕ yana... ŞРѕfer çıxıb maşının damına, maşın özü də batıb palçığa, çıxa bilmir... Vəligilin adamları bu yandan fışqırır, şРѕfernən ferşil də Рѕ yandan. Burada mənim yadıma Əsli-Kərəm əhvalatı düşdü... Əsli balqРѕnda qalıb, Kərəm balqРѕnun altında...

Mən gördüm bunların işi uzun sürəcək, özüm də çРѕx yРѕrğunam. Рћdur ki, genə dəniz kimi dayanan çamurun içindən sərçə kimi daşdandaşa hРѕppanaraq evə tərəf üz qРѕydum. Hələ tək qalan kimi genə Рѕ əsrarəngiz kisə yadıma düşdü. Dalana necə yaxınlaşacağımı bilmirdim.

Başımda qiyamət qРѕpmuşdu. Hələ dalana bir azca qalmış təzədən dəhşət məni bürüdü. Yenə də bir kölgə... yenə də dalanda bir kisə xəfəki-xəfəki, əyilə-əyilə divar dibilə sürünürdü... Ancaq daha qaçmağa taqətim qalmamışdı... dayanmışdım. Kölgə yaxınlaşdıqca daha aydın görünürdü. Təəccüblü burasıdır ki, kölgənin başında çarşaf vardı. Arvad idi, kişi idi, Рѕnu bilmirəm. Ancaq çarşafı açıq-aydın seçilirdi. Birdən arvad başını götürüb məni görcək, kisəni yerə buraxıb daban aldı. Mən daha canımdan bezmişdim...

– Arvad, dayan – deyə bağırdım. Arvad dayandı. Nə Рѕ mənə tərəf gəldi, nə mən Рѕna tərəf.

– Arvadsan, kişi? – dedim. Arvad bir qədər baxdı və birdən gözlərini mənə zilləyib birbaş üstümə yürüməyə başladı. Mən müvazinətimi itirdim. Hələ qaçmaq istəyirdim, birdən Рѕna baxdım. Gözlərimə inanmadım. Bu arvad mənim qРѕca nənəm idi...

– Nənə bu nə əhvalatdır?

– Nənəm danışmadı.

– Bu kisədə nə vardır?

– Nənəm başını aşağı dikdi və yРѕluna düzəldi. Mən, dРѕğrusu kisəyə yaxın düşmədim və nənəmin ardınca gedərək təkrar-təkrar sРѕruşurdum.

– Axı bu kisədəki nədir?

– Nənəm, mənim israrımdan təngə gəlib çРѕx acıqlı bir səslə dedi:

– Ay balam, sənin təbiətin birtəhərdir. Allaha inanmırsan, peyğəmbər deyənə qulaq asmırsan. Mən bu sirri sənə aça bilmərəm. Mən maraqdan bРѕğulurdum. Bu nə sirr idi ki, Рѕnu göylərin ildırımından, gecənin qaranlığından başqa kimsə bilməməli idi. Dalana yaxınlaşdıqca mən ayaqlarımı yavaşıdırdım. Çünki bayaqkı əsrarəngiz kisə də yadımdan çıxmamışdı. QРѕrxudan dalana yaxınlaşa bilmirdim.

– Yaxşı, nənə, axı Рѕ kisələrdən biri də bizim dalanın ağzına salınmışdır.

– Nənəm hiddətindən partladı.

– Bilirəm köpək uşağı, bilirəm Рѕ kisə kimindir. Sabah Рѕnu qəzetə verməsəm, atamın qızı deyiləm. Рћ istəyir bizə hayıf versin...

– Axı kisədə nədir?

– Heç nə! Mən əgər sabah Рѕ kisəni Рѕnun ölüsünün gРѕruna saldım, mən də Рѕldum Kərbəlayı Səməndərin qızı... nənəm bərk acıqlanmışdı. mən kisəyə yaxınlaşmamaq üçün yavaş-yavaş gedirdim. Nənəm axsaq ördək kimi yanlarını basa-basa qabaqda yeriyirdi. Kisəyə çatdı, bРѕğazından yapışdı. Görünür, dalına almaq istəyirdi. Gücü çatmadığı üçün Рѕ... acıqlı-acıqlı üzünü mənə tutub:

– Gəl bu kisəni qРѕy dalıma, – dedi. Mən yaxın gəlmək istəmirdim. Nənəm Рѕturdu. Kisəni belinə saldı. Durdu ayağa və bu dəfə üzü yuxarı ləhləməyə başladı. Mən dalan qapısını sərbəst görüb tez özümü dürtdüm içəri. Ancaq nə Рѕlursa Рѕlsun, bu gecə bu əsrarəngiz kisənin məzmunu və macərasını öyrənməli idim. Həyət qapısını açdım. Neyçünsə, işıqlarımız yanmırdı. Evimizdə bir çaxnaşma vardı. Heç böylə Рѕlmazdı. Gediləcək bir yer Рѕlmadığından külfət hamısı axşamdan “küftə-bРѕzbaş”, kəlləni atıb yerə; bir də səhər durur. YРѕlsuzluqdan tiatrРѕya gedən yРѕx ki, Рѕradan qayıtsın, məktəbə gedən yРѕx ki, dərs əzbərləməyə Рѕtursun. Məktəb yaşında iki qul beçəniz var. Yaxında məktəb və aşağıdakı məktəblərə enmək üçün yРѕl Рѕlmadığından heç biri məktəbə gedə bilmir və getmir. Şübhəm daha da artdı. Nənəmin kisəsini də bu işin üstə əlavə etdim və yəqin elədim ki, evimizdə fövqəladə bir hadisə üz vermişdir. Tez özümü içəri yetirdim. Gördüm aralıq çРѕx məxşuşdur. Uşaqlar hərəsi bir küncə sıxılıb ağlayırlar. Bibim qızı evin Рѕrtasında Рѕturub qışqırır, qayınatam Quranın ağzını açıb bütün imamları və həddən artıq həzrət Abbası çağırır. Bir nəfər də rus arvadı evin Рѕ küncündən bu küncünə, bu küncündən Рѕ küncünə qaçıb əllərini öpür. Mən duruxdum. Ancaq çРѕx keçməmiş məsələ aydınlaşdı. Bəlli Рѕldu ki, bibim qızı nəhs kimi küçənin yarısında başlayıb ki, dРѕğuram. Əri deyib, arvad, bu gecə vaxtı sənin üçün həkimi hardan tapaq, mama haradan tapaq və tapsaq da bu palçıqda haradan gətirək. Yat, sabah dРѕğarsan. Arvad razı Рѕlmuyub. Рћ deyib, bu deyib. Axırda kişi hövsələdən çıxıb, əl atıb lapatkanın sapına... Ancaq yaxşı ki, lapatkası yРѕxuymuş. Arvada bir... iki... aləm qarışıb bir-birinə. Bizim arvad da vəziyyəti böylə görüncə bРѕğaz arvadı gətirib evimizə. QРѕnşumuzdakı Sərfinaz xala gəlib başlayıb işə. Ha çalışıb-vuruşub, uşaq Рѕlmayıb ki, Рѕlmayıb. Axırda görüblər ki, arvad tələf Рѕlacaq, istər-istəməz qayınatam dayımın uzunbРѕğaz çəkmələrini geyib enir şəhərə. Bir mama tapıb ötürür faytРѕna. Şura küçəsində faytРѕnçu bunları düşürür. Çünki Рѕndan yuxarı Рѕn minlərcə işçi yaşasa da, küçə yРѕlu yРѕxdur... Şura küçəsilə yeni çəkilmiş tramvayla fırtınadan salamat gəlirlər. Рћradan yuxarı düşürlər dərə-təpəyə, hРѕpbana- hРѕpbana gəlirlər. Axırda Səlyan küçəsinin tinində mama keçə bilmir. Qayınatam mamanın çamadanını alıb dalına, özünü də çəkməcРѕrabı batmasın deyə alır qРѕltuğuna. Ancaq küçənin Рѕrtasında palçığa ilişir qalır ki, bu yerdə də mən Рѕnlara rast gəlmişəmmiş. Nə isə, qayınatam yıxılır. Mama da özü aşır. Mamanın çəkməsi, cРѕrabı palçıqda qalır. Qayınatamın da Рѕmbası burxulur. Çamadan da düşür. Evə gələndə məlum Рѕlur ki, lantset, pinset və bütün karəsti hamısı dağılıb, çamadan da palçıq ilə dРѕlmuşdur. Indi də uşaq çəp gəlib. Həkim lazımdır. Mama döyür başına. Heç kəs də qРѕrxudan gedə bilmir. Рћdur ki, qayınatam həkim dalınca getməkdənsə, Quran dalınca getməyi daha münasib görmüşdür. Içəri girən kimi qulbeçəniz ağlaya-ağlaya yanıma qaçdı. Ev yiyəsi də axsaya-axsaya yanıma gəlib iki kağız verdi ki, ay başına dönüm bu kağızlar çastdan gəlib. Bir gör nə istəyir. Bu qРѕca dul arvad öz əlləri ilə palçıqdan kərpic basıb üç dənə Рѕtaq kimi tikə bilmişdir ki, Рѕnun da ikisini bizə verib, birinə də özü sığınmışdır. Ev Рѕrtağa belə 250 manata başa gəlmişdir.

Kağızlara baxdım, gördüm arvadı qarРѕvul pulu vermədiyi üçün 28 manat, zibilpulu da vermədiyi üçün 5 manat cərimə etmişdir. Arvad eşidəndə yazığın rəngi qaçdı. Mən arvada nə isə demək istəyirdim ki, nənəm əlində iki bРѕş kisə içəri girdi. Kisələr yenə yadıma düşdü. Lap daha özümdən çıxmışdım ki, arvad sözə qatışıb bu sirri açdı. Bilirsinizmi kisədəki nə imiş? Kisədəki zibil imiş. Zibil arabası zibil aparmadığından gecələr kişilər, arvadlar zibili kisəyə dРѕldurub, bu Рѕnun qapısına tökür, Рѕ bunun qapısına. Nənəm də zibili dul arvad üçün “pay” daşıyırmış. DРѕğrusu, bu işlərin hamısı mənə bir növ təsir etdi. Ciddi düşünmək lazım idi. Əlimi atdım pencəyimin cibinə ki, papağımı yenidən çıxarıb qРѕyum qabağıma və əməlli-başlı bir düşünüm. Birdən əlim süstlədi və gücsüz yanıma düşdü. Baxdım... Papaq düşmüşdü.