Giriş
Bağla

Şüyüd haqqında bilmədiklərimiz

Sağlamlıq / Xalq təbabəti

 Bu gün  də sizə yazıçı-publisist, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru Nübar xanım Həkimovanın araşdırması nəticəsində əldə edilmiş mənbəyə əsasən şüyüdün çoxumuza məlum olmayan kimyəvi və müalicəvi xüsusiyyətlərini təqdim edəcəyik. Ümid edirik ki, faydalanacaqsınız.

Şüyüd haqqında bilmədiklərimiz

Dünya florasının tərkibində şüyüdün 3 növünə rast gəlmək olar. Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda mədəni halda bir növü – ətirli şüyüd geniş surətdə mədəni halda həyətyanı sahələrdə əkilib becərilir. Şüyüd kəskin ədviyyə xüsusiyyətli tama malikdir. Bundan təzə, qurudulmuş və turşuya qoyulmuş halda istifadə edilir. Şüyüdün tam çiçək açmış yaşıl hissəsindən tərəvəz məhsullarının konservləşdirilməsində, ətirli sirkələrin hazırlanmasında geniş istifadə edirlər. Qurudulmuş şüyüd ət, balıq və tərəvəzlərdən hazırlanan xörəklərin tərkibinə qatqı kimi əlavə olunur.

Yaşıl şüyüdü qaynatmaq olmaz, çünki ədviyyə xüsusiyyətini itirir. Xüsusi ətirə malik olduğundan bir çox xörəklərin - şorba, tərəvəz, kartof, balıq və ətdən hazırlanan salatların tərkibinə qatqı kimi əlavə olunur. Ondan pəhriz xörəklərinin hazırlanmasında da geniş istifadə edilir. Xalq təbabətində şüyüdün toxumlarından ödqovucu, qıcıqlandırıcı işlətmə vasitəsi kimi istifadə edilir. Otundan hazırlanan cövhərindən hipertoniya xəstəliyində işlədilir. Tozundan və yaxud toxumundan hazırlanan ekstraktından iştahagətirici, sidikqovucu, qazqovucu, yuxugətirici, cövhərindən isə göz xəstəliklərində, dəridə əmələ gələn irinli yaraların müalicəsində istifadə olunur. Seleksiyaçı alimlərimiz tərəfindən şüyüdün bioloji və təsərrüfat əhəmiyyətinə görə yüksək qiymətləndirilən bir neçə tez və gecyetişən sortları əldə edilmişdir. Bundan başqa, onun az kəskin çiçək ətirli yeni formaları da alınmışdır. Efir yağının əsas tərkib hissəsini karvon və limonen təşkil edir. Bunun yaşıl kütləsindən yeyinti sənayesində geniş istifadə olunur. Onun yağı mikrob məhvedici əhəmiyyətə malik olduğundan tibbdə geniş istifadə olunur. Ətriyyat, kosmetika sənayesində, diş pastalarının hazırlanmasında komponent kimi, cövhərindən isə ağız nahiyələrinin dezinfeksiya edilməsində istifadə olunur. Şüyüd haqqında elmi məlumatlara orta əsr ədəbiyyatlarında da geniş məlumatlara rast gəlmək olar. Bu dövrlərdə yaşamış botaniklərdən Brunfel O. (1530), Fuks L. (1549), Mattioli R.A. (1554), Lobel M. (1576), Dodone R. (1583) şüyüd bitkisinin botaniki təsvirləri, eyni zamanda onun toxum və yarpaqlarının morfoloji quruluşları haqqında maraqlı məlumatlar vermişlər. 

Şüyüd haqqında bilmədiklərimiz

Bitkinin kimyəvi tərkibi. Şüyüdün tərkibindəki ətirli maddələrin zənginliyinə görə onun yarpaq, gövdə və toxumlarından xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrində geniş istifadə edilir. Gövdəsinin formalaşma fazasında ondan yaşıl tərəvəz kimi geniş istifadə olunur. Şüyüd müxtəlif xörəklərin tamını, dadını yaxşılaşdırmaqla yanaşı, onları insan sağlamlığında mühüm rol oynayan C, B, B2, P, PP, foli turşusu, karotin, vitaminlərlə zənginləşdirir. Bu fazada yarpaq və gövdənin tərkibi çoxlu C və A (karotin) vitaminləri ilə daha zəngin olur. Yaz əkini zamanı alınan şüyüdün yarpaq və gövdələrinin tərkibində 51-128 mq%-ə qədər C, 3,6-8 mq%-ə qədər karotin maddələri aşkar edilmişdir. Bitkinin qönçə və çiçək açma fazasında C və karotin vitaminləri daha çox toplanır. Bir gündə 40-45 q şüyüd qəbul edən hər bir insan özünü C vitamininə olan gündəlik tələbaını ödəyə bilir. Bitkinin yarpaq və gövdəsinin tərkibindəki 7,74-14,04% quru maddə, 0,4-1,6% şəkər, 1,4-4,0 azotlu maddə aşkar edilmişdir. Şüyüdün yarpaqlarının tərkibindən 2,5% xlorigen üzvü turşusu müəyyən edilmişdir. İ.Bekker-Dilligenə görə, şüyüdün qurudulmuş yarpaq, çiçək və saplaqlarının tərkibində 83,84% su olduğu halda, gövdəsində –

83,54%, kökündə isə 77,80% su aşkar edilmişdir. 1 kq təzə yaşıl yarpağının tərkibində 847 q su vardır. Yarpaq və gövdəsinin tərkibindən zəngin vitamin qrupu müəyyən edilmişdir. 100 q xammalın tərkibindən 52-242 mq C vitamini, 3,0-2,8 karotinoid, 1,44 mq B1, 0,36 mq B2 (riboflavin), 0,36 mq B, nikotin turşusu (PP), 3,7 mq/q foliv turşusu, 2,3 mq/kq rutin və s. maddələr aşkar olunmuşdur.

Şüyüd haqqında bilmədiklərimiz

Aparılan elmi tədqiqatlar nəticəsində flavonoid və piqmentlərin bitkinin daxilində gedən fizioloji proseslərdə oynadıqları rollardan söhbət açılır. 100 q xammalın tərkibində 78,1 mq xlorofil, 5,12 mq karotinoid, 6,54 mq lyutein, 3,61 mq violaksantin və s. maddələr müəyyən olunmuşdur. Şüyüdün yarpaq, gövdə, çiçəklərinin tərkibində kversetin, izoraninetin, kempferol, meyvəsindən kversetin flavonoidlərinin olduğu aşkar edilmişdir. 100 q yaş kütləsinin tərkibindən 4,3 mq Na, 335-K, 223-Ca, 70-Mn, 93-P, 1,6 mq Fe makro- və mikroelementləri tapılmışdır. Şüyüdün meyvələrinin tərkibindən q/kq olmaqla 10,8-K, 9,6-Ca, 4,4-P, 62-Na makro- və mikroelementləri təyin edilmişdir. Şüyüdün toxumlarının tərkibində olan Ca və Na miqdarı lobya və noxud toxumlarından toplanılan

Ca, Na miqdarından artıqdır. Toxumlarının tərkibində zəngin mineral maddələr aşkar edilmişdir. Belə ki, toxumunun tərkibindən mq/kq olmaqla 43-Mn, 33-Zn, 9,7-Cu, 0,56-Mo və s. makro- və mikroelementləri aşkar edilmişdir. Şüyüdün meyvəsi yağ almaq üçün ən qiymətli xammal hesab edilir. Bitkinin kökündən 2,46% yağ aşkar olunduğu halda, yerüstü hissəsindən 3,85%, meyvəsindən isə 14,63% yağ aşkar edilmişdir. Zülal, 15,5-18%) piyli yağ müəyyən edilmişdir. 

Şüyüd haqqında bilmədiklərimiz

Efir yağı. Şüyüdün kimyəvi tərkibinin əsas hissəsini efir yağı təşkil edir ki, bu da bitkinin orqanlarının iy və tamını müəyyən edir. Sankt-Peterburq şəhərinin Puşkin vilayətində əkilən şüyüdün 100 q yaşıl kütləsinin tərkibindən 300 mq efir yağı odluğu müəyyən edilmişdir. Bolqarıstanda əkilən şüyüdün yapaqlarından 1,74%, gövdəsindən 0,6% efir yağı tapılmışdır. Puşkin vilayətində əkilmiş şüyüdün meyvələrinin tərkibində 2,4-5,6% efir yağı aşkar edilmişdir. Y.N.Zarayskaya (1955) gorə, 1200 kq meyvənin tərkibindən 37,2 kq efir yağı əldə etmək olar. İ.Q.Kaplevin müxtəlif coğrafi iqlim şəraitindən gətirilmiş 41 şüyüdün forma və sortlarını analiz edərək müəyyən etmişdir ki, gövdənin formalaşmağa başladığı dövrdə onun tərkibində 0,32-0,84%), çiçəkaçma dövründə 0,85-1,44%, toxumlar südləşən zamanı 0,32-0,84, mərkəzi cətirində 1,56-2,52%, toxum yetişib başa çatdıqdan sonra 3,42-7,17% efir yağı toplandığı müəyyən edilmişdir. Bitkidə toxumların inkişaf ontogenezinin toxuma qədər keçən dövründə ən çox efir yağının toxumda toplandığı müəyyən edilmişdir. 

Şüyüd haqqında bilmədiklərimiz

Şüyüdün gövdə və yarpaqlarının tərkibində olan efir yağı rəngsiz və yaxud yaşımtıl-göy rəngli mayedən ibarətdir. Onların tərkibindəki efir yağının əsas hissəsinin 15-16%-ni karvon maddəsi təşkil edir. Meyvəsindən alınan efir yağının isə 40-60%-i karvon maddəsi, əsas tərkib hissəsi d-limonen, alfa-fellandren, α -pinen, dipepten, dihidrokarvon və s. ibarətdir. Şüyüdün tərkibindəki efir yağının miqdarı torpağın kimyəvi tərkibindən, əkildiyi coğrafi şəraitdən və s. asılıdır. Şüyüd bizim respublikamızın ən sevimli yaşıl tərəvəz və ədviyyat bitkisi sayılır. Bunun incə, zərif ətirə malik olması onun istənilən xörəyə – sup və salatlara, balıq və ət, fəsəli içinə, kəsmik və pendir məhsullarının tərkibinə qatılmasına səbəb olur və onların tərkibinə xoş ətirli və iştahgətirici tam verir. Ətirli yaşıl şüyüd isti buterbroda, qoğala, kökəyə, çiy içə, kartof və göbələkdən hazırlanan xörəklərin tərkibinə qatılır, onların tamını və dadını yaxşılaşdırır.

Həvəskarlar şüyüdü ədviyyat kimi dondurur, donuz piyini duzlamamışdan qabaq, kələm və müxtəlif balıqların tərkibinə qatılır. Xiyar, pomidor, kələm turşularının tərkibi şüyüdsüz keçməz. Şüyüd nəinki qiymətli tərəvəz və ədviyyat bitkisi olmaqla yanaşı, qiymətli dərman bitkisi də hesab edilir. Onun tərkibi makro- və mikro (Ca, Mn, Fe, P, Ci, Mg, So və s.) elementlərlə zəngindir. Bundan başqa şüyüdün

tərkibi C, B, B2, PP, P, karotin və s. kimi insan sağlamlığı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən vitaminlərlə də zəngindir. 

Dərman bitkisi kimi onun otu, toxumu, ondan aman efir yağı da qiymətli müalicəvi təsirə malikdir. Xalq təbabətində şüyüddən hazırlanan preparatlarla qaraciyər xəstəliyində, arterial təzyiqin artmasında, soyuqdəymədə, qarın ağrı larında, böyrək və sidik kisəsində olan daşların təmizlənməsində istifadə edirlər, şüyüdün toxumlarından alınan efir yağından iştahaçıcı, həzm sisteminin yaxşılaşdırılmasında,

qurdqovucu və sidikqovucu, köpmənin, podaqra və s. xəstəliklərin müalicəsində geniş istifadə edilir.  Şüyüd suyu südverən qadınların südünün artırılmasında, orqanizmin immunnosisteminin gücləndirilməsində mühüm rol oynayır. Buna görə də infeksiyalı qrip xəstəliklərində şüyüdün dəmləmə və cövhərlərindən istifadə edirlər. Şüyüdün yaşıl hissəsi, stenokardiyada, piylənmədə, duz yığılmalarında, bronxit və qanazlığından əziyyət çəkən xəstələr üçün daha faydalı hesab edilir.



Şərhlər (39)

qeribe qeribe 24 June 2015 21:48 Cavab yaz

Təşəkkürlər Xəyalə xanım faydalı məlumat üçün.....
rovsane_82 rovsane_82 30 January 2015 16:33 Cavab yaz

Şüyüdü əsasən salatlarda istifadə edirəm.
SS,, SS,, 12 January 2015 00:59 Cavab yaz

Xoreklerde salatlarda mende
istifade edirem
Xanim_Xatun Xanim_Xatun 8 January 2015 11:22 Cavab yaz

Göyərti sevənəm.Oglumda mənə bənzəyib.
aysun2013 aysun2013 15 November 2014 10:00 Cavab yaz

Bezi yemeklerde istifade edirem
x women x women 1 November 2014 18:32 Cavab yaz

Cox sevirem shuyudu,bezi xoreklerin vazgecilmezidir.Teshekkurler.
zehra 2013 zehra 2013 27 October 2014 01:53 Cavab yaz

Xoreklerde salatlarda mende istifade edirem amma iyi xosuma gelmir
Terane 1978 Terane 1978 25 May 2014 18:39 Cavab yaz

Deyirler guya cinsi gucude artirir?
minira72 minira72 22 March 2014 14:14 Cavab yaz

Şüyüddən şox iztifadə edirəm xorəklərdə.
qeribe qeribe 17 March 2014 13:11 Cavab yaz

Təşəkkürlər bacım, bilmediklerimi bildim.
nazima nazima 5 March 2014 12:24 Cavab yaz

Butun salatlarda ve yemeylerde demey olarki isdifade edirem.Xebere gore twk..
lale_123 lale_123 5 March 2014 12:00 Cavab yaz

Tesekkurler canim bilmirdim oyrendim
rana969 rana969 16 February 2014 00:27 Cavab yaz

Şüyüt həm faydalı həmdə dadlı bir bitkidir. Sevirəm şüyüdü çoxda istifadə edirəm. good Təşəkkürlər Xəyalə xanım give_ros
gulya_s gulya_s 10 February 2014 17:29 Cavab yaz

Təşəkkür Xəyalə bacı,şüyüd mənim göyərtilər içərisində ən xoşladığım növüdür,adi yeməyi də,salatın tərkibində də cox sevirəm
Milana.M Milana.M 10 February 2014 17:01 Cavab yaz

Şərhləriniz çox sağolun əziz xanımlar. Faydası bitib tükənməyən bu bitkini yalnız salat olaraq istifadə edirəm. Təbii halda təzə halda həqiqətən faydalıdır.
nilu nilu 10 February 2014 14:38 Cavab yaz

COX XOWLAYIRAM WUYUDU,HER BIR YEMEKDE DE ISTIFADE EDIREM girl_smi XEBER MUELLIFINE TEWEKKURLER give_ros
lemo.lemo lemo.lemo 6 February 2014 00:27 Cavab yaz

Çox sevirəm,bu qədər xeyirli olduğunu bilmirdim,çox sağolun ətraflı məlumat üçün...mən də uşaqda köp olmasın deyə yeyirdim və cox sevdim ,təşəkkür
menasiz dunya menasiz dunya 5 February 2014 22:35 Cavab yaz

Istifade edirem melumatim var idi azda olsa,bolmediklerimide oyrendim tesekkur
OYRENMEK UCUN OYRENMEK UCUN 5 February 2014 21:20 Cavab yaz

Cox faydali yaziya gore təşəkkür edirem. i_am_so_
MAYA EL MAYA EL 5 February 2014 17:31 Cavab yaz

Məndə çox istifadə edirəm az da olsa məlumatım var idi .Ətraflı məlumat üçün çox sağ ol adaş .Davamlı olsun bizlərdə bilmədiklərimizi öyrənək
Əvvəlki səhifə Növbəti səhifə

Add comment

  • reload, if the code cannot be seen


Qadin.Net

Яндекс.Метрика