Bakıda hava 24°
USD 1.7023 AZN
EUR 1.9047 AZN

Söz birləşməsi-2

Söz birləşməsi-2

Söz birləşmələri əsas tərəfinin ifadə vasitəsinə görə iki yerə bölünür: ismi və feli birləşmələr

İsmi birləşmələr

Əsas tərəfi adlarla (adlar dedikdə isim, sifət, say, əvəzlik və bəzi zərflər nəzərdə tutulur) ifadə olunan birləşmələrə ismi birləşmələr deyilir. Məsələn: yeməli meyvə, insanın yaxşısı, kitabların üçü, uşaqların hamısı və s.

İsmi birləşmələrin asılı tərəfləri əsas tərəf izah etdiyi üçün belə birləşmələrə təyini söz birləşmələri deyilir.

Təyini söz birləşmələrinin forma və məna xüsusiyyətlərinə görə fərqlənən üç növü var:
Birinci növ təyini söz birləşməsi (1T0+2T0)
İkinci növ təyini söz birlləşməsi (1T0+2Tm)
Üçüncü növ təyini söz birləşməsi (1Ty+2Tm)

Söz birləşməsi-2

Birinci növ təyini söz birləşməsi (1T0+2T0)

Yaranması üçün xüsusi bir şəkilçi tələb etməyən birləşmələrə birinci növ təyini söz birləşmələri deyilir: şirin alma, polad bilək və s.

Birinci növ təyini söz birləşmələrinin birinci (asılı) tərəfi isim, sifət, say, əvəzlik, feli sifətlə ifadə oluna bilər: taxta pilləkən, yalançı usta, xeyli usta, belə iş, yatmış vulkan və s.

Birinci növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri cümlə təhlili zamanı, adətən, ayrı götürülür. Birinci tərəf təyin, ikinci tərəf müxtəlif cümlə üzvü olur. İstisna: yeni il, orta əsrlər, bu saat, qədim dövr, yarım saat, Ana Vətən tipli birləşmələr birlikdə bir cümlə üzvü olur.

Birinci növ təyini söz birləşmələrinin asılı tərəfi həmişə təyin olduğu halda (ayrıla bilənlər nəzərdə tutulur), əsas tərəf cümlədə mübtəda, xəbər, tamamlıq, zərflik ola bilər.

Birinci növ təyini söz birləşmələrinin asılı tərəfi məsdər, feli bağlama və təsriflənən fellərlə ifadə oluna bilmir.

Birinci növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasına söz girə bilmir. İstisna: hallarda “bir” ədatı girə bilər: gözəl bir qız, maraqlı bir həyat və s.

Birinci növ təyini söz birləşmələri quruluşca sadə və mürəkkəb olur: Sadə-nəhəng daş, mürəkkəb- dərs oxuyan uşaq və s.

Birinci növ təyini söz birləşmələri mürəkkəb söz ola bilər: ölkələrarası müqavilə, uzaqgörən ağsaqqallar və s.

Söz birləşməsi-2

İkinci növ təyini söz birlləşməsi (1T0+2Tm)

Birinci tərəfi qeyri-müəyyənlik bildirən yiyəlik halda, ikinci tərəfi III şəxsin mənsubiyyət şəkilçisi ilə (-ı, -i, -u, -ü şəkilçiləri) yaranan söz birləşmələrinə ikinci növ təyini söz birləşmələri deyilir: Qadın.Net portalı, Tanrı sevgisi və s.

İkinci növ təyini söz birləşmələri quruluşca sadə və mürəkkəb olur: sadə-Qız qalası, mürəkkəb-Xalqlar dostluğu metrosu və s.

Bu cür birləşmələrdə tərəflər, əsasən, isimlərlə ifadə olunur. İstisna: gözəllər gözəli, birincilər birincisi, üz qarası.

İkinci növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasına söz girə bilmir, tərəfləri istisnasız olaraq birlikdə bir cümlə üzvü olur, tərəflərinin biri cəmləndikdə ikincisi təkdə olur: qocalar evi, Qızlar bulağı və s. İstisna: həmkarlar ittifaqları, atalar sözləri, Elmlər namizədləri və s.

İkinci növ təyini söz birləşmələrinin əksəriyyətinin asılı tərəfini müəyyənlik bildirən yiyəlik hala çevirmək olar: məktəb bağı-məktəbin bağı. Lakin bəzi ikinci növ söz birləşmələrinin asılı tərəfi müəyyənliyə çevrilə bilmir: Nəsimi rayonu, istirahət günü, Novruz bayramı.

Söz birləşməsi-2

Üçüncü növ təyini söz birləşməsi (1Ty+2Tm)

Birinci tərəfi yiyəlik hal, ikinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçili söz birləşmələrinə üçüncü növ təyini söz birləşmələri deyilir.

Üçüncü növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasına nə qədər söz girsə də, birlikdə bir cümlə üzvü kimi götürülür. Məsələn: Mənim mehriban anam gəldi. Cümlədə “mənim mehriban anam” birləşməsi cümlənin mübtədasıdır.

İstisna: Üçüncü növ təyini söz birləşmələrinin asılı tərəfi I və II şəxsin cəminin əvəzlikləri ilə ifadə olunduqda əsas tərəfin mənsubiyyət şəkilçisi düşə bilir (bizim sinif-imiz). Bu zaman birinci tərəf yanaşma əlaqəsi ilə əsas tərəflə əlaqəyə girərək təyin olur: sizin (hansı) dağlar və s.

Üçüncü növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasına istənilən qədər söz girə bilər.

Üçüncü növ təyini söz birləşmələri quruluşca sadə (mənim kitabım) və mürəkkəb (mənim gözəl kitabım) olur. Onların tərəfləri eyni zamanda cəmlənə bilir və əsas tərəfi bütün şəxslərin mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edə bilir.

İkinci növ təyini söz birləşmələri ilə üçüncü növ təyini söz birləşmələri arasında bir sıra fərqli cəhətlər var:

- II növ təyini söz birləşmələrinin əsas tərəfi yalnız üçüncü şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisini qəbul etdiyi halda III növ təyini söz birləşmələrinin əsas tərəfi bütün şəxslərin mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edə bilir.

- II növdən fərqli olaraq III növdə hər iki tərəf eyni zamanda cəmlənə bilir.

- II növdən fərqli olaraq III növdə tərəflər (istisna olsa da) ayrılıqda təhlil oluna bilir.

- II növdən fərqli olaraq III növdə tərəflər arasına istənilən qədər söz girə bilir.

Söz birləşməsi-2

Qeyri-təyini ismi birləşmələr

Bəzi ismi birləşmələr də var ki, onlarda asılı tərəf əsas tərəfi izah etmir. Ona görə də bu cür birləşmələrə qeyri-təyini ismi birləşmələr deyilir. Qeyri-təyini ismi birləşmələrdə asılı tərəf adlıq, yönlük, yerlik və çıxışlıq hallarda olur: dağlardan uca, anaya məhəbbət, beşdə dörd, gözlərdə qığılcım, qızlardan biri, gözü yaşlı, əlində qələm, döşündə orden və s.

Bəzi birləşmələrdə isə birinci tərəf III şəxs mənsubiyyət şəkilçili söz, ikinci tərəf sifət olur: əlləri qanlı, gözləri yaşlı və s.

Qeyri-təyini ismi birləşmələrin tərəfləri birlikdə bir cümlə üzvü olur: Qocaya hörmət (nə?-mübtəda) sizin borcunuzdur.

Səslərin sayı: 5
10
10362
loading...
Şərhlər
Offline
Rüzgar
Xəbər üçün təşəkkürlər.
31 oktyabr 2014 18:28
Offline
=======
Maragli idi girl_cray
3 oktyabr 2014 23:19
Offline
Aida M-ova
Təkrarlamış oluruq təşəkkürlər girl_smi
2 oktyabr 2014 13:45
Offline
Nəzrin
Oxumasam yadimnan cixar sayend tezden tekrarladim cox sagol baci
1 oktyabr 2014 18:25
Offline
Ellada Babayeva
Yeni nikinə öyrəşməsəmdə. Xoşuma gəldi. Çox sağ ol xəbərə görə. kiss
1 oktyabr 2014 15:30
imza: Hiss və ağıl həyat gəmisinin yelkəni və sükanı kimidir; biri hərəkətə gətirir, o biri istiqamətləndirir.
Cübran.
Offline
Fatma xanım
Bajı təzə adın mübarək
Ali məktəbə hazırlaşanların ağlı olsa burdanca öyrənər geniş və aydın izah etmisən
1 oktyabr 2014 13:21
imza: Şükr etməyəndən sonra dünyaları yesən nə faydası.

Qadin.Net - Xəbər göndərilməsi qaydaları
http://www.youtube.com/watch?v=Ly-9VN5Ye_8
Offline
Qəribə
Bu cur xeberleri, hec beyenmemek olarmi Dəniz bacim? Tesekur edirem.
1 oktyabr 2014 13:18
imza: Не забывайте благодарить Бога, Он же не забывает будить вас каждое утро.

Iдеальных людей не бывает, цените тех,
кто смог полюбить ваши недостатки.
Offline
Əliyeva Dalğa
Sizin sayənizdə bir çox xanımların yenidən tələbə olmaq arzusu yaranacaq. Təşəkkürlər.
1 oktyabr 2014 11:52
Offline
Dəniz84
Agat Bu nə idilol Sərt əsinti)) Deyəsən dünən əsən külək sənə yaman təsir edib haalol
Xəbərlərini isə çox bəyənirəm canım. Allah səndən razı olsun.
1 oktyabr 2014 08:22
imza: Yalnız acizlər boyun əyib unudurlar, güclülər isə o yana-bu yana qaçır, qadir taleyi qeyri-bərabər döyüşə çağırırlar.
Qadın netin FACEBOOK səhifəsi
https://www.facebook.com/ForAzerbaijaniWomen?ref=hl
Offline
nigar dadasova
İlk serh menden..... bye movzuya gore tesekurler give_ros
1 oktyabr 2014 07:33
Məlumat "Qonaq" kimi daxil olan ziyarətçilər saytda şərhlərin bildirə bilməzlər.Zəhmət olmasa qeydiyyatdan keçin və ya öz hesabınızla sayta daxil olun!
Son yazılar
Son şərhlər
Maraqlıdır
Sözün doğrusun de, ...
Hamı sağol desin
Yalan uzun çəkməz
Min atını çap
Tək gel eyvana
Get işini gör