Bakıda hava +6°
USD 1.7475 AZN
EUR 1.8505 AZN

Fonetika - Ahəng qanunu. Heca

 

Fonetika - Ahəng qanunu. Heca


 

Ahəng qanunu

Fonetikanın əsas qanunlarından biri ahəng qanunudur. Ahəng qanunu bütün türk dillərinin əsas qanunudur. Bəzən bu qanunu türk dillərinin "dəmir qanunu" adlandırırlar. Bu qanuna görə sözün ilk hecası incə saitlidirsə, sonrakı saitlər də incə, qalın saitlidirsə, sonrakı saitlər də qalın sait olmalıdır. Sözdə qalın və ya incə saitlərin bir-birini izləməsinə ahəng qanunu deyilir. Məsələn, "qaranlıqdakılar" sözündə qalın, "bizimkilərdir" sözündə isə incə saitlər bir-birini izləmişdir. Buna dilçilikdə damaq ahəngi deyilir. Dodaq ahəngi dedikdə isə dodaqlanan və dodaqlanmayan saitlərin ahəngi nəzərdə tutulur.

Ahəng qanunu fonetikanın mövzusu olduğu kimi, həm də morfoloji xüsusiyyət daşıyır. Çünki kök və şəkilçi arasında ahəng qanunu daha möhkəm və dəyişməz olur. Hər hansısa bir söz alınma olsa da, öz dilimizə məxsus şəkilçi qəbul edərsə, mütləq sözün son saitinin ahəngini qorumalıdır. Məsələn, şi-ka-yət-çi-lər-dən, sa-hib-kar-la-rı-mız-dan-dır və s.

Bu xüsusiyyətinə görə ahəng qanunu morjoloji hadisə sayılır. Sözdəki saitlərin bir-birini izləməsinə görə isə fonetik hadisə sayılır. Bu ikisini də birləşdirərək deyirik ki, ahəng qanunu morfonoloji hadisə adlanır.

 Ahəng qanununun pozulduğu sözlər milli sözlərimiz deyil. Alınma sözlər də ahəng qanununa tabe ola bilərlər. Məsələn, məktəb, təhsil, karbon, namaz və s.

 Milli sözlərimiz içində ahəng qanununa tabe olmayan istisna sözlər də var. Məsələn, ilan, işıq, inam, elat, ilğım, ildırım, ilıq, işartı, ilxı, tikan, sanki, islaq, gedişat, quzey, islanmaq, inanc, işıldamaq, inan, sevda və s.

 Milli şəkilçilərimiz ahəng qanununun tələbinə görə iki və dörd cür yazılır.

 Milli mürəkkəb sözlərimiz ahəng qanununa tabe olmaya bilər. Məsələn, Aygün, Elnur, taxtabiti, dəvədabanı və s. 

Fonetika - Ahəng qanunu. Heca

Sözün sətirdən-sətrə keçirilməsi

 Sözlər sətirdən-sətrə hecalara bölünməklə keçirilir. Ancaq sözün hər bir hecasını sətirdən-sətrə keçirmək olmaz. Sözün əvvəlində və sonunda qalmış tək saiti sətrin sonunda saxlamaq və ya sətrin əvvəlinə keçirmək olmaz. Məsələn, a-na, i-lan, tə-bi-i və s. Əgər sözün əvvəlində iki sait yanaşı gələrsə, onu sətirdən sətrə belə keçirmək lazımdır: ai-lə-li, ae-ro-port.

 Birhecalı sözlır sətirdən sətrə keçirilmir: akt, tort və s.

 Sözdə iki sait və samit səslər bir-birinin ardınca sadalanarsa, hər bir heca samit səslə başlayar: mü-na-si-bət, ka-sa-la-rı və s.

 Rəqəmlə verilən ixtisarlar, əlamətlər və sıra bildirən şəkilçi rəqəmdən ayrı sətirdən-sətrə keçirilmir: 159 sm, 2014-cü il, 78%, 6 sot və s.

 Mürəkkəb adların ixtisarları da sətirdən sətrə keçirilmir: ABŞ, MTN və s.

 Mürəkkəb sözlərin tərkib hissələri ayrı-ayrılıqda hecalara bölünür. Tərkib sözlərin səsləri birləşib bir heca yarada bilmir.

 Keçirmək olmaz: ya-rı-ma-da, mün-as-ib-ət, te-leq-raf və s.

 Keçirmək olar: ya-rım-a-da, mü-na-si-bət, te-le-qraf və s.

 Sözün daxilində qoşa samit varsa, hecalara bölünərkən samitlərin hərəsi bir hecada qalır: ad-dım, sək-kiz və s.

Fonetika - Ahəng qanunu. Heca

Heca

 Tələffüz zamanı sözün asanlıqla bölünə bilən hissəsinə heca deyilir. Sözlər bir, iki, üç və daha artıq hecadan ibarət ola bilər. Hər hecada bir sait hərf olur. Ona görə də sözdə neçə sait hərf varsa, bir o qədər də heca olur. Məsələn, ot, a-ta, mək-təb-li, mə-ət-təl və s.

 Söz ortasında işlənən qoşa samitlərdən biri əvvələ, ikinci samit isə sonrakı hecaya düşür. Məsələn, əv-vəl və s.

 Samit səs özündən sonra gələn sait səsin yaratdığı hecaya tabe olur. Məsələn, kitaB, ki-ta-BIN, ki-ta-BI-NI və s.

 Üç samitin yanaşı işləndiyi sözlərdə daha çox ilk iki samit əvvəlki saitə, üçüncü samit isə sonrakı saitə tabe olur. Məsələn, gənc-lik, xalq-lar və s.

 Sözün hecaya bölünməsi həmin sözün yazılışı əsasında aparılır. Sözün fonetik təhlilində buna fikir vermək lazımdır. Hecanın quruluşunu göstərmək üçün samit səs C, sait səs isə V işarəsi ilə göstərilir.

 Söz ortasında dörd samitin yanaşı gəldiyi sözlərin çoxu alınma sözlərdir.

Fonetika - Ahəng qanunu. Heca

 Aşağıdakı şəkilçilər qoşulduğu sözdə deyiliş və yazılış fərqi yaradır.

 -lar2: oğlanlar [oğlannar], qızlar [qızdar]  (Bu hal adətən n, d, t, r, z, s samitlərindən sonra baş verir.)

 -lıq4: çəmənlik [çəmənnix`], daşlıq [daşdıx] və s.

 Zərf düzəldən -la2: inadla [inadnan] və s.

 -dıqca4: oxuduqca [oxuduxca], gəzdikcə [gəzdix`cə] və s.

 M və n samitlərindən sonra çıxışlıq hal şəkilçisi -dan2 [-nan2] kimi tələffüz olunur: səndən [sənnən], yerindən [yerinnən] və s.

 Sonu a və ə saitləri ilə bitən sözlərə qoşulan yönlük hal şəkilçiso olan -a2: kölgəyə [kölgüyə], tövləyə [tö:lüyə] və s.

 Şəxs sonluğu olan -ıq4: oxuyuruq [oxuyurux]və s.

 -kı4 isim düzəldən şəkilçisi: seçki [seçgi] və s.

 -qın4 sifət və isim düzəldən şəkilçi: coşqun [coşğun], kəskin [kəsgin] və s.

 -la2 fel düzəldən şəkilçi: gözlə [gözdə] və s.

 -lı4: dadlı [daddı], şəhərli [şəhərri] və s.

 -ılda: tıqqıldamaq [tık`qıllamax] və s.

 -sınız4: gəlirsiniz [gəlirsiz] və s.

 -dır4: anadır [anadı] və s.  

Səslərin sayı: 6
12
23151
Şərhlər
Offline
ilhame ibrahimova
1 2 3 4 cu siniflerle mesgul oluram.isteyen varsa bakixanov qesebesi
13 oktyabr 2015 23:24
Offline
Xanim_Xatun
Məsələn, məktəb, təhsil, karbon, namaz və s.
13 iyun 2015 12:31
Offline
S.S.E.
cox sag olun paylasiminiz ucun tekrarlayiriq sayenizde
8 fevral 2015 18:15
Offline
S U S E N _BACI
vallah usinski
duzdeyib heyoiiii girl_ang
AZERİCE DANİSİN ABALA drinks
22 iyun 2014 18:12
Offline
Dəniz84
Gözəl xəbər və gözəl şeirli şəkillər üçün təşəkkür Ağatım.
21 iyun 2014 19:04
imza: Yalnız acizlər boyun əyib unudurlar, güclülər isə o yana-bu yana qaçır, qadir taleyi qeyri-bərabər döyüşə çağırırlar.
Qadın netin FACEBOOK səhifəsi
https://www.facebook.com/ForAzerbaijaniWomen?ref=hl
Offline
Qəribə
Hər zamankı kimi dərslər mükəmməl.Təşəkkür xəbərə görə. give_ros
19 iyun 2014 21:00
imza: Не забывайте благодарить Бога, Он же не забывает будить вас каждое утро.

Iдеальных людей не бывает, цените тех,
кто смог полюбить ваши недостатки.
Offline
AFƏR
Cox hevesnen oxudum Agat xanim tesekkur edirem, orta mektebi artiq 8 ildir ki,bitirmishem cox darixmishdim bele ders hazirlayirmish kimi ana dilini oxumagi,cox soz yazmaga gerek yoxdu fikrimi Bextiyar Vahabzadenin seri ile tamamlayiram.
Bu dil,tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi,
Bu dil,əcdadımızın bizə qoyub getdiyi
Ən qiymətli mirasdır,onu gözlərimiz tək
Qoruyub nəsillərə bizdə hədiyyə verək.
Ey öz doğma dilində danışmagı ar bilən,
Bunu iftixar bilən
Modalı ədəbazlar
Qəlbinizi oxşamır qoşmalar,telli sazlar.
Qoy bunlar mənim olsun.
Ancaq vətən çörəyi,
Birdə ana ürəyi
Sizlərə qənim olsun.
19 iyun 2014 20:57
Offline
Agat_Kris
Elvira Melek,
Ceylan Mumoğlu,
ღNarınღ,
Ellada Babayeva,
Hər birinizə təşəkkür edirəm give_ros

Azərbaycan dilinə aid şəkillər tapmaq müşkül məsələdir da. Ona görə də mən də özümüzdən şəkil yaradaq dedim))
19 iyun 2014 20:29
imza: Pozitiv olun!
Offline
Ellada Babayeva
MaşaAllah Agat..Dərsdən çox şəkillər marağımı çəkdi.Oxuduqca xatırlayıram.Çox sağ ol.Seçilmişlərə əlavə elədim. kiss
19 iyun 2014 18:20
imza: Hiss və ağıl həyat gəmisinin yelkəni və sükanı kimidir; biri hərəkətə gətirir, o biri istiqamətləndirir.
Cübran.
Offline
Narin...
Hər zamankı kimi dərslər mükəmməl good axşam gərək bacım oğlunu oturdam yanımda başasalam. love Təşəkkürlər gözəlim əziyyətli xəbərin üçün kiss
19 iyun 2014 18:13
imza: В детстве - спать, было наказанием, а теперь - МЕЧТА!
Offline
Ceylan Mumoğlu
Agat, Maşallah, səndəki öyrədici həvəsə. Dərsin içərisində hazırladığın şəkillərə görə ayrıca təşəkkür edirəm. Öyrənmək üçün gözəl motivasiyadır. air_kiss
19 iyun 2014 18:00
Offline
Elvira Melek
Təşəkkür xəbərə görə
19 iyun 2014 15:46
Məlumat "Qonaq" kimi daxil olan ziyarətçilər saytda şərhlərin bildirə bilməzlər.Zəhmət olmasa qeydiyyatdan keçin və ya öz hesabınızla sayta daxil olun!
Son yazılar
Son şərhlər
Maraqlıdır
Sözün doğrusun de, ...
Hamı sağol desin
Yalan uzun çəkməz
Min atını çap
Tək gel eyvana
Get işini gör