Bakıda hava 28°
USD 1.7008 AZN
EUR 1.9988 AZN

Fonetika - Hərflər (2)

Qoşasaitli sözlərin yazılışı və tələffüzü

Dilimizdə mənşəcə elə alınma sözlər var ki, həmin sözlərdə iki sait səs yanaşı gəlir. Bu cür sözlər qoşasaitli sözlər adlanır. Qoşasaitli sözlər iki qrupa bölünür:

       1) Eynicinsli qoşasaitli sözlər.

       2) Müxtəlifcinsli qoşasaitli sözlər.

 Eynicinsli qoşasaitli sözlər: Eynicinsli qoşasaitli sözlərdə saitlərin ikisi birlikdə bir uzun sait kimi tələffüz edilir. Eyni sait qoşalıı sözün ortasında və sonunda işlənə bilər. Məsələn, Təəccüb-[tə:ccüb], təəssüf-[tə:ssüf], əmtəə-[əmtə:], bədii-[bədi:] və s.

Qoşa o saiti ilə işlənən bəzi sözlər vurğu qəbul etməyərək [`a:`] kimi tələffüz olunur. Məsələn, zoologiya-[za:logiya], kooperasiya-[ka:perasiya] və s.

Fonetika - Hərflər (2)

 Müxtəlifcinsli qoşasaitli sözlər: Müxtəlifcinsli sait qoşalığında səsartımı, səsdüşümü, bəzən hətta səs dəyişməsi hadisələri baş verir. Bəzi sözlərin isə deyilişində və yazılışında heç bir fərq baş vermir. Müxtəlifcinsli sait qoşalığı sözün əvvəlində, ortasında və sonunda ola bilər. Eynicinsli qoşasaitli sözlərin hamısı deyilişi və yazılışı fərqli olan sözlərdir.

       A) ai, iə, əi, io, ea, aü, ia hərf birləşmələrinin işləndiyi sözlərdə -y samiti artırılır. Bu cür sözlərdə səsartımı hadisəsi baş verir. Məsələn, iaşə-[iyaşə], təbiət-[təbiyə], ailə-[ayilə] və s.

        B) əa, üa, üə hərf birləşmələrinin işləndiyi sözlərdə isə birinci sait tələffüz olunmur, ikinci sait isə uzun tələffüz olunur. Belə sözlərdə səsdüşümü hadisəsi baş verir. Məsələn, müasir-[ma:sir], müəllim-[mə:llim], səadət-[sa:dət], müasir-[ma:sir] və s. 

       C) Qoşasaitli mürəkkəb sözlərdə də yanaşı gələn sait səslərdən birincisi tələffüzdə düşür. Məsələn, xalaoğlu-[xaloğlu], dayıoğlu-[dayoğlu], bacıoğlu-[bacoğlu], əliaçıq-[əlaçıx] və s. Belə sözlərdə səsdüşümü hadisəsi baş versə də, uzun tələffüz olunan səs olmur.

        D) Dilimizdə bəzi müxtəlifcinsli sait qoşalığı olan sözlər var ki, həmin sözlərdə tələffüz zamanı heç bir fərq yaranmır. Məsələn, aktual, memuar, qiraət, Laos, xaos, Seul, şüəra, bəraət, seans, mətbuat, sual, məcmuə, pauza, sauna, fauna, raund, şücaət, şüa, riayət, şüar və s.

    Fonetika - Hərflər (2)

Qoşasamitli sözlərin yazılışı və tələffüzü

Qoşasamitli sözlər 2 yerə bölünür:

     1) Eynicinsli qoşasamitli sözlər.

    2) Müxtəlifcinsli qoşasamitli sözlər. 

 Eynicinsli qoşasamitli sözlər: Eynicinsli qoşasamitli sözlər özləri də iki qrupa bölünür: kar samitlərin qoşalığı, cingiltili samitlərin qoşalığı.

        1. Kar samitlərdən qoşa kk, pp tt ilə yazılan sözlərdə ikinci kar samit onun cingiltili qarşılığı kimi tələffüz olunur. Məsələn, səkkiz-[səkgiz], hətta-[hətda], əlbəttə-[əlbətdə], guppultu-[gupbultu] və s.

         2. Kar samitlərdən qoşa ff, ss, şş samitlərinin işləndiyi sözlərdə tələffüzdə heç bir fərq yaranmır. Məsələn, tələffüz-[tələffüz], həssas-[həssas], xiffət-[xiffət], şəffaf-[şəffaf], meşşan-[meşşan] və s.

       3. Cingiltili samitlərdən qoşa qq ilə yazılan sözlərdə birincisi kar qarşılığı kimi tələffüz olunur. Məsələn, rəqqas-[rək`qas], saqqız-[sak`qız] və s.

    Fonetika - Hərflər (2)

        4. Cingiltili samitlərdən qoşa bb, cc, dd, ll, mm, nn, rr, vv, zz samitlərinin işləndiyi sözlərdə tələffüzdə heç bir fərq yaranmır. Məsələn, abbat-[abbat], addım-[addım], əlli-[əlli], Əmmar-[Əmmar], innab-[innab], zəvvar-[zəvvar], izzət-[izzət] və s.

        5. Qoşa yy samitləri ilə yazılan sözlərin bir çoxu bir y ilə deyilir. Məsələn, kəşfiyyat-[kəşfiyat], hissiyyat-[hissiyat] və s.

Alınma sözlərdə işlənən –iyyat2, -iyya2 şəkilçiləri ndə işlənən qoşa yy samitləri bir y ilə tələffüz olunur. Ancaq cəfəngiyat sözündə bu prinsip pozulur. Dilimizdə cəfəng sözü olsa da, lüğətlərdə bu söz bir –y ilə yazılır.

Söz kökündə işlənən qoşa yy samitləri yazıldığı kimi tələffüz olunur. Məsələn, səyyad, təyyarə, hədiyyə, müəyyən və s.  

Ardını növbəti dərsimizdə mütləq izləyin.


Redaktə etdi: Aqatkris - 1 iyun 2014
Səbəb: Agat

Səslərin sayı: 6
8
12080
Loading...
Şərhlər
Offline
ilhame ibrahimova
Men bunlari tez tez yada saliram.cunki usaqlarla mesgul oluram.1 2 3 4 cu siniflere ders deyirem.isteyen olsa bakixanov qes
13 oktyabr 2015 23:17
Offline
Agat_Kris
İnan ki, sənin bu dərslərini necə maraq və həvəslə oxuyuram. Təkrar edirəm. bəzən də deyirəm AAAAAAA bu yadımdan çıxmışdıyaaaa)) Uşaqlarla məşqul olmaq üçün əladır. Haqqını halal elə canım))

Çox sevindim smile təbii ki, halaldır!
27 may 2014 17:00
imza: Pozitiv olun!
Offline
Aysel İ.
İnan ki, sənin bu dərslərini necə maraq və həvəslə oxuyuram. Təkrar edirəm. bəzən də deyirəm AAAAAAA bu yadımdan çıxmışdıyaaaa)) Uşaqlarla məşqul olmaq üçün əladır. Haqqını halal elə canım))
27 may 2014 16:39
imza: Yalnız acizlər boyun əyib unudurlar, güclülər isə o yana-bu yana qaçır, qadir taleyi qeyri-bərabər döyüşə çağırırlar.
Offline
Zalım dünya
Çox dəyərli xəbərdir
27 may 2014 00:37
Offline
Narin...
Nə gözəldir bu virtual dərslər çox sağ ol Agat canım kiss heç bir dərsi qaçırmıram hərdən özümü lap məktəbdə azərbaycan dili müəliməm Leyla müəllimənin yanındakı kimi hiss edirəm mocking amma birdən ayılıramki evdəyəm crazy
26 may 2014 23:32
imza: В детстве - спать, было наказанием, а теперь - МЕЧТА!
Offline
Agat_Kris
Agatcım, təşəkkürlər, dərs üçün. Dərs qaldı kənarda mən gör nəyə diqqət kəsildim, huyum kurusun

ta sizsiz daa neyniyək crazy
26 may 2014 20:13
imza: Pozitiv olun!
Offline
Ceylan Mumoğlu
Acığım gəlir də bu sözləri qəsdən forslanaraq belə tələffüz edən bəzi xanımlardan [za:logiya] -[ka:perasiya] , hələ bir də özlərin əzdirib büzdürürlər e lol
Agatcım, təşəkkürlər, dərs üçün. Dərs qaldı kənarda mən gör nəyə diqqət kəsildim, huyum kurusun mocking
26 may 2014 19:11
Offline
Xəyalə Murad
Təkrar biliyin anasıdır. Yenidən oxumaq, yada salmaq zərər verməz. Çox sağol Agata davamlı olsun
26 may 2014 19:10
imza: Bu daş əvvəldən belə DAŞ deyildi...Yumşaq torpaq idi...Yağış amansızca yağıb onu palçığa döndərdi...Külək deyinə-deyinə əsdi, üst-başını qurutdu...Günəş də quru olduğunu görüb onu yandırmağa cəhd etdi və yandırdı...Bu prosses illərlə təkrarlandı, təkrarlandı...O yumşaq torpaq bu üçlüyün zülümlərindən qurtulmaq üçün çarəsiz qalıb DAŞLAŞMAĞA qərar verdi. Və DAŞA döndü. İndi ona nə yağış, nə külək, nə də günəş təsir edə bilir...
PS. Gəlin bir-birimizi DAŞLAŞDIRMAYAQ!
Məlumat "Qonaq" kimi daxil olan ziyarətçilər saytda şərhlərin bildirə bilməzlər.Zəhmət olmasa qeydiyyatdan keçin və ya öz hesabınızla sayta daxil olun!
Son yazılar
Son şərhlər
Maraqlıdır
Hansı fəsili daha çox sevirsiniz?
Yaz - 4
33.33%
Yay - 4
33.33%
Payız - 4
33.33%
Qış - 0
0%
Ümumi səslərin sayı: 12