Bakıda hava +6°
USD 1.7220 AZN
EUR 1.8623 AZN

Fonetika - Hərflər (1)

Uzun tələffüz olunan sait səslər

Əlifbamızdakı [`ı`], [`ü`] saitlərindən başqa bütün saitlər uzun tələffüz olunur. Uzun tələffüz olunan saitlərin iştirak etdiyi sözlər, əsasən, ərəb mənşəli sözlərdir. Uzun tələffüz edilən saitlərdən sonra [`:`] işarəsi qoyulur. Uzun tələffüz olunan sait sözün istənilən hecasında ola bilər. Hansı sözdə uzun tələffüz olunan sait varsa, həmin sözdə hərf və səs tərkibində heç bir fərqlilik yaratmır. Gəlin uzun tələffüz olunan saitlərin hər birinə aid nümunələrə baxaq.

[`a:`] - Sabir, Tahir, Nadir, xiyaban və s.

[`o`] - Tofiq və s.

 [`u`]- Surət, rütubət, musiqi və s.

[`e`] - Ecazkar, etibar və s.

[`ə`] - Tətil, mədə, tərif və s.

 [`i`]- Mədinə, vəsiqə, zinət və s.

[`ö`] - Möcüzə, mötərizə və s.

[`o`] və [`ö`] saitlərinin uzun tələffüzü başqa halda da baş verir. Yəni v və n samitləri tələffüzdə ixtisar olunur və həmin səslər uzun tələffüz edilir. Məsələn, tövlə [`tö:lə`], dovşan [`do:şan`]. Bu tip uzanma zamanı isə sözün deyilişi ilə yazılışı arasında fərq yaranır.  

Uzun tələffüz edilən saitlər vurğu qəbul etmir. Amma elə istisna sözlər var ki, orada uzun tələffüz edilən saitlə vurğu eyni hecada olur. Bəzi, bəzən, sonra, yəni, bəli, lakin  sözləri bu istisna sözlərdəndir. Bu sözlərdə həm vurğu, həm də uzun tələffüz olunan sait birinci hecadadır. Bu mövzuya xüsusi diqqət etmək lazımdır. Çünki testlərə çox düşür. 

Milli sözlərimizdə uzun tələffüz edilən sait yoxdur. Dovğa, ovuşdurmaq, qovurma, qarovul sözləri istisnadır.

Elə sözlər var ki, orada uzun tələffüzə görə sözlərin mənası dəyişir. Məsələn, nərə - [`nə:rə`], bəzən - [`bə:zən`] və s.

Bəzən bir sözdə iki sait uzun tələffüz oluna bilər. Məsələn, taziyanə - [`ta:ziya:nə`], malikanə - [`ma:lika:nə`], dəvətnamə - [`də:vətna:mə`] və s. 

Ərəb-fars mənşəli saitlə bitən bir sıra sözlər samitlə başlayan şəkilçi qəbul edəndə söz kökündəki sonuncu sait uzun tələffüz edilir. Məsələn, vəfasız - [`vəfa:sız`], şəfalı - [`şəfa:lı`], mənbədən - [`məmbə:dən`] və s.

Bu iki sözdə isə bir çoxarı saitləri uzadır. Amma əslində bu sözlərdəki saitlər uzanmır: heca, hesab. 

Fonetika - Hərflər (1)

Sonu cingiltili samitlə bitən sözlərin yazılışı və tələffüzü

Sonu b, d, g, c samitləri ilə bitən sözlərdə tələffüz zamanı iki fərqli cəhət yaranır.

1) Bu tip bəzi sözlər yazıldığı kimi tələffüz olunur. Bu zaman həmin söz ya saitlə başlayan şəkilçi qəbul edir, ya da özündən sonra gələn söz saitlə başlayır. Məsələn, tüfəngi, kitabı, ağac axtarmaq, kitab alan və s.

2) Həmin samitlərin kar qarşılığı kimi tələffüz olunur. Bu zaman həmin sözlər ya samitlə başlayan şəkilçi qəbul edir, ya da ki, özündən sonra samitlə başlayan söz gəlir. Bu cür sözlər şəkilçisiz işləndikdə də, əsasən, kar tələffüz olunur.  Məsələn,  bulud topası - [`bulut topası`], buludlu - [`bulutdu`], kitab - [`kitap`] və s.

Əgər sonu c samiti ilə bitən sözlər d, l, t, z, s, n samiti ilə başlayan şəkilçi qəbul edərsə, c samiti [`ş`] kimi tələffüz edilər. Məsələn, əlacsız - [`əlaşsız`] və s.

Sonu z samiti ilə bitən bəzi sözlər də kar tələffüz olunur. Məsələn, palaz - [`palas`], yersiz cavab - [`yersis cavap`], almaz - [`almas`] və s.

Tələffüz zamanı dəyişikliyə uğrayan səs orfaqram adlanır. Məsələn, yuxarıdakı nümunədə verilən almaz sözündəki z hərfi [`s`] səsi kimi tələffüz edildiyi üçün həmin səs orfoqramdır. 

Fonetika - Hərflər (1)

Sonu "Q" ilə bitən sözlər

Dilimizdə son səsi [`x`] və ya [`ğ`] kimi tələffüz olunan çoxhecalı sözlər q ilə yazılır. Söz şəkilçisiz tələffüz ediləndə q-x kimi tələffüz edilir. Məsələn, uşaq - [`uşax`], qonaq - [`qonax`] və s. Bu cür sözlərə saitlə başlayan şəkilçi artırıldıqda q-ğ əvəzlənməsi baş verir. Bu, təkcə tələffüzdə deyil, yazılışda da belədir. Məsələn, ocağa, ocağı, qonağın və s. Bu tipli sözlərin hamısı milli sözlərdir. (İstisna: uşağ-ımız).

Sonu q ilə yazılıb [`k`] kimi tələffüz olunan sözlər ərəb mənşəli sözlərdir. O sözlər bunlardır: müttəfiq, ittifaq, nifaq, istintaq, şəfəq, üfüq, hüquq, eşq, əxlaq, vərəq, aşiq, natiq, irq və s. Belə sözlərə saitlə başlayan şəkilçi artırıldıqda heç bir fərq yaranmır. Məsələn, ittifaqımız, şəfəqə. Buraya bəzi Avropa mənşəli sözlər də daxildir. Məsələn, dialoq, monoloq və s.

Sonu q ilə yazılan təkhecalı sözlərə də saitlə başlayan şəkilçi artırıldıqda son samit dəyişmir. Məsələn, xalq - xalqım, irq - irqi və s.

Sonu "K" ilə bitən sözlər

Sonu [`x`] səsi kimi tələffüz olunan çoxhecalı milli sözlər [`ke`] ilə yazılır. Bu cür sözlər şəkilçisiz k ilə yazılır. Məsələn, bilik - [`bilix``], külək - [`küləx`] və s. Belə sözlərə saitlə başlanan şəkilçi artıranda k-y əvəzlənməsi baş verir. Məsələn, biliyi, küləyə, ürəyi və s.

Sonu k ilə bitən təkhecalı və çoxhecalı alınma sözlər saitlə başlanan şəkilçi qəbul edəndə son samit dəyişmir. Məsələn, türkü, ləkin, malikin, iştirakımız, əmlakın, istehlakı və s. (İstisna: mələyin, fələyin və s.)

 

Səslərin sayı: 5
20
5332
Şərhlər
Offline
Xanim_Xatun
Bu iki sözdə isə bir çoxarı saitləri uzadır.
13 iyun 2015 11:26
Offline
S.S.E.
cox sag olun paylashmisiz bunlari tekrarlayiriq sayenizde
8 fevral 2015 18:21
Offline
Aygun Meheremova
Gramatikadan 0 am
18 iyun 2014 15:52
Offline
Agat_Kris
Tək abituryentlərə yox mənim imi məktəbə uşaq yola salan valideynlərə çox lazımlı xəbərlərdir bunlar. Minnətdarm canım.

Çox sevindim ki, sizlərin də işinə yarayacaq smile
26 may 2014 01:01
imza: Pozitiv olun!
Offline
Dəniz84
bunları qoymaqla əminəm ki sırf abituriyentlə nə vaxtsa istifadə edəcəklər.

Tək abituryentlərə yox mənim imi məktəbə uşaq yola salan valideynlərə çox lazımlı xəbərlərdir bunlar. Minnətdarm canım.
26 may 2014 00:50
imza: Yalnız acizlər boyun əyib unudurlar, güclülər isə o yana-bu yana qaçır, qadir taleyi qeyri-bərabər döyüşə çağırırlar.
Qadın netin FACEBOOK səhifəsi
https://www.facebook.com/ForAzerbaijaniWomen?ref=hl
Offline
Zalım dünya
Dilimizi gözəl bilməliyik hər birimiz
24 may 2014 20:17
Offline
♥NiLuFeR♥
Bunların hamısını əzbər bilirəm,bilməyənlər üçün əla xəbərdir yes
23 may 2014 15:49
Offline
Realist
Yorulmayasan, Agat. Nəhayət ki, oxudum, təkrar etmiş oldum. Çox sağ ol. Gərəyim olacaq.
23 may 2014 15:45
imza: "Bu dünya həyatı möminin zindanı, kafirin isə Cənnətidir". (Muslim, 2956; Əhməd 8272; Tirmizi 2426; İbn Məcəh 4113).
Offline
Agat_Kris
Tələbəm özüm kimi uzaqgörəndir də, bilirdim

Bəs müəlliməmə oxşamamış kimə oxsuyasıyam kie yes
23 may 2014 15:39
imza: Pozitiv olun!
Offline
Ceylan Mumoğlu
Agat_♥,
kitab - [`kitap`]

Türklər elə kitap deyirlər e, amma hallananda kitab olur. Mən yazıq lap çaş-baş qaldım lol
bunları qoymaqla əminəm ki sırf abituriyentlə nə vaxtsa istifadə edəcəklər.

Tələbəm özüm kimi uzaqgörəndir də, bilirdim blum good
23 may 2014 14:50
Offline
Agats_fan
Hər kəsin bilməli olduğu məlumatlardır.
23 may 2014 14:31
Offline
Qəribə
Xebere gore tessekurler. give_ros
23 may 2014 13:57
imza: Не забывайте благодарить Бога, Он же не забывает будить вас каждое утро.

Iдеальных людей не бывает, цените тех,
кто смог полюбить ваши недостатки.
Offline
Ellada Babayeva
Oxuduqca yadıma düşür.Çox sağ ol.
23 may 2014 13:35
imza: Hiss və ağıl həyat gəmisinin yelkəni və sükanı kimidir; biri hərəkətə gətirir, o biri istiqamətləndirir.
Cübran.
Offline
Agat_Kris
Bəzi zonalarda çörəg, degil və sairə kimi deyirlər bu da çox səhvdi

yox Fatma xanım o sadəgə dialektdi, səhvlik yoxdu bunda. İnşəallah novbəti dərslərdə bu barədə də söhbət açılacaq.

Çox sağ ol, Aqat, oxuyan az olsa da, inanıram ki, yararlananlar olacaq.

Oxuyan az ola bilər çünki hər kəsin maraq dairəsi deyil bu mövzular. danmaq nəyə lazımdır ki, amma bunları qoymaqla əminəm ki sırf abituriyentlə nə vaxtsa istifadə edəcəklər. Bundan əlavə axı maraqlı gələn oxucularımız da var. Misalcün elə biri sən. O ki qaldı həmin hərfin işlənməsi sənə gördüyün kimi səhv deyiblər. Əslində bədii kitablar oxumaqla da düzəltmək olur onu.
23 may 2014 13:30
imza: Pozitiv olun!
Offline
Fatma xanım
Bəzi zonalarda çörəg, degil və sairə kimi deyirlər bu da çox səhvdi
23 may 2014 10:54
imza: Şükr etməyəndən sonra dünyaları yesən nə faydası.

Qadin.Net - Xəbər göndərilməsi qaydaları
http://www.youtube.com/watch?v=Ly-9VN5Ye_8
Offline
Ruhəngiz
Ətraflı məlumat üçün təşəkkürlər,Aqat.Bu yaşımda da təkrarlamış oldum. love
23 may 2014 10:33
Offline
GülnaR
[`o`] və [`ö`] saitlərinin uzun tələffüzü başqa halda da baş verir. Yəni v və n samitləri tələffüzdə ixtisar olunur və həmin səslər uzun tələffüz edilir. Məsələn, tövlə [`tö:lə`], dovşan [`do:şan`].
tələbə yoldaşım Rövşən adlı oglana nişanlanmışdı,həmişə də Röşən deyib məni qıcıqlandırardı.Deyerdim gül kimi adda V-nı niyə demirsən axı am
Mən orta məktəbdə oxuyarkən,1992-03 cü illərdə,imla yazarkən yadımdadırki uzun tələfüs olan bəzi sözlərdə saitdən sonra vurgu deyə 1 işarə qoyardıq.Məs- bə'zən-eyniylə bu cür yazardıq,amma tələbəlikk illərimdə qramaikamızda bu işarə yazılardan çıxıb şifahi şəkilə keçdi.İndiki uşaqlar bilməz amma bizim dovürdə bu işarə yazılı şəkildə olurdu sozlərdə


Çooooox əşəkkür Agat oyrəndiklərimizi xatırladırsan.Necə deyərlər-TƏKRAR BİLİYİN ANNESİDİR winked
23 may 2014 10:31
Offline
Sonay Quluzade
Mənim oğlum keçən il imla yazanda ğ hərfi ilə x hərfini qarışdırırdı, adətən, ğ yox, x yazırdı. Dedilər ki, o fərdi xarakter daşıyır, çox güman ki, məktəbi qurtarana kimi elə də gedəcək. Amma 2-ci sinfin əvvəlində düzəldi, ğ hərfini elə tələffüz edirdim ki, boğazım ağrıyırdı blum Allaha şükür ki, nəticəsi oldu.
Çox sağ ol, Aqat, oxuyan az olsa da, inanıram ki, yararlananlar olacaq.
23 may 2014 09:50
Offline
♥♥S.Nur♥♥
Bele yazilari oxuduqca beynimizin pasi silinir.Teshekkurler...
23 may 2014 09:45
Offline
Gulhane qobustanli
Xebere gore tessekurler
23 may 2014 09:19
Məlumat "Qonaq" kimi daxil olan ziyarətçilər saytda şərhlərin bildirə bilməzlər.Zəhmət olmasa qeydiyyatdan keçin və ya öz hesabınızla sayta daxil olun!
Son yazılar
Son şərhlər
Maraqlıdır
Ruhunuzun yaşı:
Ruhum cavandır!
Olduğum kimidir
Ruhum qocalıb!
Ruhum yoxdur
Çətin sualdır!