Bakıda hava 24°
USD 1.7022 AZN
EUR 1.8999 AZN
28 iyun 23:11Xəyalə Murad Gecəniz xeyir, Əziz Qadin.Netlilər! 28 iyun 15:29Xəyalə Murad Xoş gördük hər birinizi... 28 iyun 15:01Iceberg Xoş gəldiniz Pərvanə xanım 28 iyun 14:32PƏRVANƏ ƏLİYEVA...... Salam xosh gorduk eziz Qadin.net ailem 28 iyun 14:32PƏRVANƏ ƏLİYEVA...... Salam xosh gorduk eziz Qadin. net Ile 28 iyun 14:26Aysel İ. Salam necəsiniz?Gözəl havada gözəl saytda xoş istirahətlər
37304

Azərbaycan dili - XX Dərs

Feil

Əşyanın hərəkətini bildirən nitq hissəsinə feil deyilir.

Feil ərəb sözüdür. Mənası- iş, hərəkət, əməl deməkdir. Feil zəngin kateqoriyalar sisteminə malikdir.  Şəxsli və şəxssiz, təsirli və təsirsiz olur; İşin icra olunduğunu və olunmadığını bildirir. Növ şəkilçiləri qəbul edə bilir.  Müxtəlif təsrif formaları vardır: zamana, şəkil əlamətinə və şəxsə görə dəyişir. Məsdər şəkilçisi qəbul edərək hərəkətin adını bildirir. Feili sifət şəkilçiləri ilə atrubutivlik,  feili bağlama şəkilçiləri ilə adverbiallıq qazanır. Zəngin sözdüzəldicilik imkanlarına malikdir. Dilimizin milli orjinallığının qorunmasında fəal iştirak edir.

Feillərdə iş, hal, hərəkət  mənası qarışıq olur.  Lakin bu mənalardan biri həmişə üstünlük təşkil edir.  Məsələn:  Tonqallar yandı, səs-küy azaldı. Hamı evə çəkildi. Qızı da çağırdılar, qız getmədi.

Bu cümlələrdə yandı, azaldı, çəkildi sözlərində hal-vəziyyət; çağırdılar sözündə iş; getmədi sözündə isə hərəkət daha çox nəzərə çarpır.

Beləliklə, feilləri başqa nitq hissələrindən fərqləndirən əsas amil onun mənasıdır.

Feillər zəngin lüğəvi məna xüsusiyyətlərinə  malikdir və bu lüğəvi qruplara ayrılır:

 Azərbaycan dili - XX Dərs

1.      İş feilləri- şəxsin, əşyanın işini, hərəkətini, məşğuliyyətini bildirir. İş feillərinin ifadə etdiyi işin icrası nəticəsində ciddi dəyişikliklər olur. İş feillərinə bunları misal gətirmək olar: sökmək, tikmək, qazmaq, uçurmaq, dağıtmaq, əymək, bükmək və s. İş fellərinin əksəriyyəti təsirli olur.

 

2.      Hərəkət feilləri: Bu qrupa daxil olan feillər insanın, əşyanın, canlı və cansızların hərəkətini bildirir: getmək, gəlmək, oynamaq, yerimək, sürüşmək, fırlanmaq, dönmək və s.
3.      Nitq feilləri: Bu qrupa daxil olan sözlər insanların nitq fəaliyyəti başqa canlı və cansız varlıqların nitqləndirilməsi ilə bağlı olan sözlərdir: danışmaq, demək, söyləmək, qışqırmaq, nərildəmək, kişnəmək, mələmək, özünü öymək, qaqqıldamaq, ulamaq və s.
4.      Təfəkkür feilləri: İnsanın ağıl, düşüncə, təfəkkür tərzi ilə bağlı işlənən  lüğəvi sözlərdir. Başqa canlı və cansız varləqlar da şəxsləndirildikdə onlara da aid olur. Məsələn: düşünmək, anlamaq, başa düşmək, qərar vermək, xəyal etmək, arzulamaq, fikirləşmək və s.
5.      Görmə feilləri: Görmə prosesi ilə bağlı sözlərdən ibarətdir. Məsələn: baxmaq, görmək, gözünü zilləmək, diqqət yetirmək, tamaşa etmək, nəzər salmaq, seyr etmək və s.
6.      Eşitmə feilləri:  Eşitmə prosesi ilə bağlı olan sözlərdir. Məsələn: eşitmək, dinləmək, qulaq asmaq, qulaq vermək, qulaqardına vurmaq və s.
7.      Hal-vəziyyət feilləri: Şəxsin, əşyanın hal-vəziyyətini bildirən feillərdir.  Məsələn: qıvrılmaq, ağrı çəkmək, saralmaq, solmaq, yaxşılaşmaq, pisləşmək, rəngdən-rəngə düşmək, hirslənmək, utanmaq, acıqlanmaq və s.

Feillər dildə 2 işlək formada çıxış edir: Şəxsli feillər və şəxssiz feillər

Şəxsli feillər dedikdə feillərin zaman, şəkil, şəxs əlamətləri qəbul edərək dəyişməsi, müxtəlif formalara düşməsi, təsrifi nəzərdə tutulur.

Feillərin zaman, şəkil və şəxs şəkilçiləri qəbul edərək dəyişməsinə feili təsrif deyilir.

Şəxssiz feillər məsdər, feli sifət və feli bağlama şəkilçiləri qəbul etdikdən sonra ikili xüsusiyyət qazanan təsrif olunma imkanını itirən feillərdir.  Bunlar məsdər, feili sifət və feili bağlamadan ibarətdir. Bunlar felə məxsus xüsusiyyətləri saxlamaqla başqa nitq hissələrinin xüsusiyyətini də qəbul etmiş olur.

Məsdərdə isim xüsusiyyəti, feili sifətdə sifət, feili bağlamada zərf xüsusiyyəti olur.

Feil nitq hissələri içərisində morfoloji cəhətdən ən zənginidir.  Bu zənginlik onun kateqoriyalar sistemi iə bağlıdır. Feilin aşağıdakı qrammatik kateqoriyaları vardır:

 

Azərbaycan dili - XX Dərs

1.Təsirlik kateqoriyası

2.Növ kateqoriyası

3.İnkarlıq kateqoryası
4.Tərz kateqoriyası
5.Zaman kateqotiyası
6.Şəxs kateqoriyası
7.Şəkil kateqoriyası

Bunların hər birinin özünə məxsus morfoloji əlamətləri vardır.

Zaman, Şəkil və şəxs kateqoriya əlamətləri şəxsli formanın yaranmasına səbəb olur. Məsələn: yaz-ım, yaz-ır-am, yaz-malı-yam, yaz-ası-yam və s.

Təsirlik, növ və inkarlığın əlaməti isə həm şəxsli, həm də şəxssiz feillərə aiddir.

Feillər sintaktik vəzifələrinə görə də başqa nitq hissələrindən fərqlənir.

Şəxsli feillər cümlədə xəbər olur. Şəxssiz feillər hansı nitq hissəsinin  xüsusiyyətini qazanmışsa həmin nitq hissəsinin sintaktik vəzifəsində işlənir: məsdər kimi mübtəda, feili sifət kimi təyin, feili bağlama kimi zərflik vəzifəsində çıxış edir.

Feillər çox işlənən, daha çox məcaziləşmiş nitq hissələridir. Dilimizin frazeoloji tərkibinin genişlənməsində feilin rolu böyükdür.

Feillər çoxkateqoriyalı olduğu üçün sadə feillər sırasına alınma sözlər daxil ola bilmir. Alınma sözlər yalnız düzəltmə və mürəkkəb söz şəklində feillərin arasına keçə bilir. Bu sözlər etmək, olmaq və eləmək feillərinin köməkliyi ilə dilimizə daxil ola bilir.

Feillərin dilimizin milli tərkibini qoruyub saxlamasında böyük rolu var. Bəxtiyar Vahabzadə də buna əsaslanaraq fikrini belə izah edib.

Öz dostu var,

Düşməni var dilin də.

İsim, sifət, döyüşlərdə çox zaman

Karıxır...

Feillərsə həmişə,

Döyüşdə qalib çıxır.

Çox sevirəm igid kimi döyüşən

Kəlməni mən, sözü mən,

Feil olmaq istəyirəm, düzü, mən!

Öyrənmək istəyənlər bu hissəni yaxşıca öyrənsinlər. Növbəti dərsimiz Feillərin quruluşca növləri haqqında olacaq. Olduqca geniş mövzudur. 

Səslərin sayı: 6
8
5813
Loading...
Şərhlər
Offline
Fatime Ehmedova
ne gozel mene ve qizima komeyniz deyir tsk, elimde isim var sonra mutleq oxuyacam ellerin derd gormesin Amin
11 sentyabr 2013 14:39
Offline
Nəzrin
Bay -bay əsas xəbər qalıb ki ən ən ən ən ən sevdiyim bölmədi hazırlıqdada təkrarını keçirik kimə görə çətin olsada mənə görə asanddı növləridə bir birindən seçə bilirəm bir az fel bağlamada ilişib qalıram xəbər üçün çooooooooooooooooox sağolun nə yaxşı belə xəbər düşünmüsüz girl_smi
12 may 2013 16:49
Offline
Elnarə
baci cox sag ol xeber ucun,biz fel kecen zaman "fel"yazilirdi derslikde,indi baxiram sen "feil"yazmisan yeqin elifba deyisende bu da latinla bele yazilib he?indi oxudum,amma bir azdan mutleq oyrenmek ucun oxuyacam.cox sag ol eziyyetin ucun.

Eh, canım. Bu dilimizin başına bir oyunlar açırlar ki... Bəli bizim vaxtımızda fe`l yazılırdı. Sonra apostrofu götürdülər, oldu fel. İndi də yenidən qərar verilib, feil yazılsın.
Şeir sözü də buna nümunə ola bilər. Əvvəllər şe`r yazılırdı. Sonra şer oldu. İndi də şeir.
Hələ nələr edəcəklər Allah bilir.


hələ xəbərin sonunda nətər pərt oldumsa. Xəbərin sonundakı şeir bizim sinif otağında divarda vardı, xəbərin adını oxuyan kimi o şeir gəldi gözümün qabağına, onu misal çəkəcəkdim ki, baxdım ki, vay səni varmış. Bu şeirdən sonra feili daha çox sevmişdim.

Allah sizi güldürsün. Nə qədər güldüm. biggrin
Oxuyub dəyər verdiyiniz üçün mən sizə təşəkkür edirəm.
9 may 2013 12:25
Offline
Yağmur damlası
baci cox sag ol xeber ucun,biz fel kecen zaman "fel"yazilirdi derslikde,indi baxiram sen "feil"yazmisan yeqin elifba deyisende bu da latinla bele yazilib he?indi oxudum,amma bir azdan mutleq oyrenmek ucun oxuyacam.cox sag ol eziyyetin ucun.
9 may 2013 11:46
Offline
Asi
Bildiklerimi tekrarladm tewekkurler
9 may 2013 09:40
Offline
HUSNIYYA
teshekkurler...Ali mektebe gederki hazirliqim yadima dusdu...cox shukur gabul olundum...yene hemin gunlere qayitmaq istardim... girl_ten
9 may 2013 01:34
Offline
Gümüş
Təşəkkürlər
9 may 2013 00:25
Offline
Sonay Quluzade
Yəqin mən riyaziyyatçı olmasaydım, yaxşı filoloq olardım. Sevə-sevə təkrarladım, hələ xəbərin sonunda nətər pərt oldumsa. Xəbərin sonundakı şeir bizim sinif otağında divarda vardı, xəbərin adını oxuyan kimi o şeir gəldi gözümün qabağına, onu misal çəkəcəkdim ki, baxdım ki, vay səni varmış. Bu şeirdən sonra feili daha çox sevmişdim. Təşəkkürlər, Elnarə xanım.
8 may 2013 22:23
Məlumat "Qonaq" kimi daxil olan ziyarətçilər saytda şərhlərin bildirə bilməzlər.Zəhmət olmasa qeydiyyatdan keçin və ya öz hesabınızla sayta daxil olun!
Son yazılar
Son şərhlər
Maraqlıdır
Hansı fəsili daha çox sevirsiniz?
Yaz
Yay
Payız
Qış