Bakıda hava 29°
USD 1.7008 AZN
EUR 1.9972 AZN
10:42Xəyalə Murad Gününüz aydın, işiniz avand olsun,Əziz Qadin.Netlilər!
37576

Azərbaycan dili - XVIII dərs

Qayıdış əvəzliyi

Azərbaycan dili - XVIII dərs

Azərbaycan dilində yalnız isimləri deyil, isim yerində işlənən şəxs əvəzliklərini də əvəz edən, subyekti dəqiqləşdirən və ya özü də subyekt kimi çıxış edən bir əvəzlik var. Buna qayıdış əvəzliyi deyilir.

Qayıdış əvəzliyi “ öz” sözünə əksərən mənsubiyyət şəkilçisi əlavə etməklə düzəlir:

Mən öz-üm

Sən öz-ün

O öz-ü

Biz öz-ümüz

Siz öz-ünüz

Onlar öz-ü ( öz-ləri)

Qayıdış əvəzliyi cümlədə müstəqil söz kimi işlənərək subyekti bildirir.

"Öz" sözü mənsubiyyət şəkilçisi olmadan da işlənə bilir. O zaman "öz" sözünün hansı şəxsə mənsub olduğunu ondan sonra gələn sözlə müəyyən etmək olar.

Məsələn:

Öz kitab-m

Öz kitab-ın

Öz kitab-ı

Öz kitab-ımız

Öz kitab-ınız

Öz kitab-ları

Qayıdış əvəzliyi isimləri və isimləri əvəz edən əvəzlikləri də əvəz edə bildiyi üçün isim kimi hallanır.

"Də" ədatı ilə işlənən qayıdış əvəzliyi “özü də” bağlayıcısına bənzəyir. Məsələn:

O, özü də çox narahat idi.- cümləsində "özü" qayıdış əvəzliyidir.

O, çox darıxırdı, özü də çox narahat idi.-cümləsində isə “özü də” bağlayıcıdır. Yəni “həm də” bağlayıcısına bərabərdir.

Sual əvəzlikləri

Azərbaycan dili - XVIII dərs

Şəxsi, əşyanı, əlaməti, kəmiyyəti, hərəkəti, müəyyənləşdirmək üçün işlədilən əvəzliklərə sual əvəzlikləri deyilir.

Sual əvəzlikləri bunlardır: kim? nə? hara? necə? nə cür? hansı? neçə? nə qədər? niyə? nə üçün? nə səbəbə? nə məqsədlə? haçan? nə zaman? nə vaxt? və bütün zamanlara,şəxsə görə dəyişə bilən nə edir? sual əvəzliyi.

Əvəzliyin bütün başqa növləri nəqli cümlələr üçün leksik materialdır.Sual əvəzlikləri isə sual cümlələrini yaradan əsas vasitələrdən biridir.

Sual əvəzlikləri təkcə əvəz etdikləri nitq hissələrini deyil, cümlə üzvlərini də müəyyənləşdirmək vəzifəsini yerinə yetirir.

Kim və nə əvəzlikləri bir sıra məna çalarlarına malikdir. Məsələn:

Kim bilir o gün uşaq nə qədər qorxmuşdu. –cümləsində kim bilir = heç kim.

Kim bilmir ki, sənin nə qədər adi biri olduğunu? – cümləsində kim bilmir = hamı

A...nə gözəl gün çıxıb! –cümləsində nə = necə

Bu çanta nə ağırdır?- cümləsində nə = niyə?

Mənim burda olduğumu nə bildin? –cümləsində nə = hardan

 

Qeyri-müəyyənlik bildirən əvəzliklər

Azərbaycan dili - XVIII dərs

Cümlədə konkret olmayan əşyanın, şəxsin adı əvəzində işlənən əvəzliklərə qeyri-müəyyənlik bildirən əvəzliklər deyilir.

Əvəzliyin bu növünün işləndiyi cümlələrdə şəxsin, əşyanın adı qeyri-müəyyən olaraq qalır. Sual əvəzliyi vasitəsilə müəyyənləşdirmək istədiyimiz şəxs, əşya, əlamət, kəmiyyət, hərəkət cavab cümləsində özünü göstərsə də, qeyri-müəyyənlik bildirən əvəzliklərin işləndiyi cümlələrdə əşya və hadisələr özünü bilavasitə göstərmir və onun qeyri-müəyyən qalması dinləyəni və ya oxucunu narahat etmir.

Qeyri-müəyyənlik bildirən əvəzliklər kim, nə, bir, kəs, hər tipli bir sıra sözlərin müxtəlif köməkçi söz, ədat və şəkilçilərlə birləşməsi nəticəsində əmələ gəlir.

1. Kim sual əvəzliyinin iştirakı ilə düzələnlər: kimisi, kimi, kim isə, hər kim. Məsələn: Kim isə gəldi. Kimisi yemək bişirir, kimisi ev təmizləyir. Hər kim bu sözü deyib, irəli çıxsın və s.

2. Nə sual əvəzliyinin iştirakı ilə düzələnlər: nə isə, nəsə, hər nə, hər nə isə Məsələn: nəsə bu ad mənə tanış gəldi.Qutuda nə isə var idi və s.

3. Bir, hər sözünün iştirakı ilə düzələnlər: biri, birisi, hər biri, hər birisi, bir neçəsi, bir şey, hər şey və s. Məsələn: Hər biri yetişkin insanlardır. Biri dəli olanda biri də ağıllı olar. Ağacın bir neçəsini külək aşırmışdı və s.

4. kəs sözünə hər, bir, filan sözlərinin birləşməsilə: hər kəs, hər bir kəs, filan kəs, o kəs, bu kəs və s. Məsələn: Hər kəs həddini bilsin! Sonra deməyin ki, filan kəs belə dedi. O kəs ki Məhəmməd s.a.v-ı tanımır, müsəlman deyil və s.

Bunlardan əlavə hərə, hamı, hamısı, bəzisi, bəziləri, neçəsi kimi qeyri-müəyyənlik bildirən və çox işlənən əvəzliklər də var.

Qeyri-müəyyənlik bildirən əvəzliklər isimləri və isimləşmiş sözləri əvəz etdiyi üçün isim kimi hallanır. Məsələn:

Kimisi

Kimisinin

Kimisinə

Kimisini

Kimisində

 Kimisindən və s.

Kim isə, nə isə, nəsə, hər nə isə əvəzlikləri hallanmır.

İnkar əvəzliklər 

Azərbaycan dili - XVIII dərs

Əşyanın əşyaya məxsus olmadığını bildirən əvəzliklərə inkar əvəzlikləri deyilir.

İnkarr əvəzlikləri əşyanın, əlamətin, keyfiyyətin, kəmiyyətin, xüsusiyyətin olmadığını, qeyri-real olduğunu bildirir. Çox işlənən inkar əvəzlikləri bunlardır : keç kim, heç kəs, heç nə, heç biri, heç kimsə, kimsə, heç bir şey və s. Məsələn:

Otaqda kimsə var? Heç kimsə mənə mane ola bilməz. O heç nə olmamış kimi sakitcə otaqdan çıxdı və s.

İnkar əvəzlikləri daha çox isimləri əvəz edir, isim kimi hallanır, mübtəda, tamamlıq vəzifələrində işlənir. Məsələn:

Heç nə onun vecinə deyildi. –heç nə = mübtəda

O heç kimi qınamırdı. Heç kimi = tamamlıq.

Səslərin sayı: 4
26
8676
Loading...
Şərhlər
Offline
MAYA EL
həmişəki kimi sevə-sevə oxudum davamı gəlsin
18 aprel 2013 19:31
imza: Özün haqqında qışqıra-qışqıra danışma, qoy başqaları sənin barəndə sakitcə danışsınlar.
Offline
Sessiz_sinema
·٠•๑ ♥PrINcESs♥๑•٠·,
hech inkar evezliyi de yoxdur artig wink
14 aprel 2013 22:02
Offline
Samir Aliyev
Qayidiwww eveziliyi yoxduye indi.Tesekurler xebere gore
14 aprel 2013 20:12
Offline
Salaminka
ARDINI GÖZLƏYİRİK.TƏŞƏKKÜR EDİRƏM ELNARƏ XANIM
14 aprel 2013 15:34
Offline
Sessiz_sinema
Xeberde olan bezi evezlikler artig dersliklerden chixarilib,amma indiki programa qachmaq lazimdi chatmaq uchun
11 aprel 2013 17:13
Offline
Yağmur damlası
Cox sag ol bitanem,yene de lazimli xeberdir.Iki usaq anasisan vaxtini ayirib bu xeberi hazirlayirsan,hem de temannasiz bizlere catdirirsan,bir sozle halal olsun sene,Allah ureyince versin.
10 aprel 2013 12:32
Offline
Zehra Bedirxanli
cox sag olun.
8 aprel 2013 15:46
imza: QADİN.NET
Offline
N.....e
Azərbaycan dili dərsini o qədər gözəl bilmişəm ki, hətta test yazanda 30-dan 28-ni yazmışam. 2- də baş sındırsam yazardım. Ona görə ilk dəfədir açıb baxıram. Davamlı olsun, bir neçə ildən sonra oğlanlarım faydalanar inşAllah! təşəkkür!
8 aprel 2013 11:34
Offline
Agat_Kris
Elnarə,
indi təzə çıxam tqdk.nın kitabi hədəfin kitabı var onlar yeni proqram üzrədirlər. mən məktəbdə işləmirəm deyə əlimdə elə proqram yoxdu. amma uşaq hazırlaşdırdığımçün bilirəm
6 aprel 2013 21:58
imza: Pozitiv olun!
Offline
Elnarə
Məktəbdə Azərbaycan dili müəlliməsi işləyən xanım var aramızda? Varsa mənə yeni proqramı versin də...Mənim çoxdandır məktəblə əlaqəm olmadığı üçün o "yeniliklər"dən xəbərim yoxdur.
Elə mənasız dəyişikliklər edirlər ki...
6 aprel 2013 21:53
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Agat_Kris
burda bir səhvə yol verilib. qayidiş əvəzliyi artıq yoxdur. Onu proqramdan çıxarıblar. İndi öz əvəzliyi təyini əvəzlikdir.

bir də inkan əvəzliyi də yoxdu yeni proqramda. Elnarə bacım yaxşı iolar ki yeni proqram üzrə hazırlayasane xəbərlərini çünki sən köhnə proqramla edirsən bu işə day keçərli deyil. indi hər yerdə yeni proqram üzrə tətbiq olunur qaydalar.

heart of....s,
Sual əvəzliyi elə bütün nitq hissələrinin sualıdır həm də felin istisna yoxdu
6 aprel 2013 19:58
imza: Pozitiv olun!
Offline
Ayka Nəcəf
sabaha sinaq imtahanim vardi.lap yerine dusdu.tekrar etdim tesekkurler.
6 aprel 2013 19:47
Offline
Nəzrin
Ən sevdiyim fənn həvəslə oxudum bundan qabaq ki xəbəri heç oxumamışam mütləq oxuyacam çox asand başa salmısız bu xəbərin ardı olmasına çox sevindim minnətdaram sizə girl_smi
6 aprel 2013 19:31
Offline
Flowers
Çox sağ ol bu maarifləndirici xəbərə görə, lazım olanlar faydalana bilər. love
6 aprel 2013 16:16
Offline
Elnarə
Şəkildə səhv vardı, o fəs - o kəs əvəzinə.

O mənim səhvimdir. Azərbaycan dili dərslərində bu tip şəkilləri özüm fotoshopda hazırlayıram. Onu yazanda mexaniki səhv etmişəm. İndi yeni şəkil hazırlayaram.
6 aprel 2013 14:55
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Sonay Quluzade
Həvəslə oxudum, adından göründüyü kimi əvəzlik bütün nitq hissələrini əvəz edir, mən də ki, bütün əvəzediciləri sevirəm, ərincək vaxtımda çox köməyim olur. Şəkildə səhv vardı, o fəs - o kəs əvəzinə. Təşəkkürlər, Elnarə. Bircə keçən dəfəkini oxumamışam, o vaxtlar girə bilmirdim, amma söz vaxt tapan kimi onu da oxuyacam.
6 aprel 2013 14:34
Offline
Rojda
COX SAQ OL EZIZIM.
6 aprel 2013 14:25
Offline
Yasemen
tekrar biliyin anasidir deyibler,sizin sayenizde tekrar etmis olduq tesekkur edirem
6 aprel 2013 14:06
Offline
Asi
Selena baci duz deyirsen.
6 aprel 2013 11:57
imza:
Susma İMANIM !
Sen Susarsan Sözüm YALAN,
Sen Susarsan İnsanlığım TALAN,
Sen Susarsan Sonum HÜSRAN,
Sen Susarsan Konuşur ŞEYTAN ...!
Offline
Elnarə
Ama bir soz deyim bu kohne praqramdi yeni praqramda 5 novu var sexs evezlikleri,qeyri mueyyenlik bildiren evezlikler sual evezlikleri teyini evezlikler ve iware evezlikleri.inkar evezlikleri inkar soz kimi daxil olub praqrama .

Mən evdar xanımam. İşləmədiyim üçün proqramdakı dəyişikliklərdən xəbərim yoxdur.Əvəzliyin digər növləri haqqında əvvəlki dərsdə məlumat verilib.
sual evezlikleri hansi nitq hisselerini suallaridi?cunki derslikde butun esas nitq hisseleri yazilib ammaTQDK NIN KITABINDA felden bawqa butun nitq hissesleri yazilib

Sual əvəzliklərinin suallarına bir-bir cavab verin və həmin sözlərin hansı nitq hissəsi olduğuna fikir verin.


6 aprel 2013 11:47
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Məlumat "Qonaq" kimi daxil olan ziyarətçilər saytda şərhlərin bildirə bilməzlər.Zəhmət olmasa qeydiyyatdan keçin və ya öz hesabınızla sayta daxil olun!
Son yazılar
Son şərhlər
Maraqlıdır
Yay tətilini harada keçirəcəksiniz?
Evdə
Rayonda
Ölkə xaricində
Hələ bilmirəm
Vətənə gələcəm!