Bakıda hava +6°
USD 1.7220 AZN
EUR 1.8623 AZN

Azərbaycan dili - IX dərs

Azərbaycan dili - IX dərs
Sifət

Maddi varlığın əlamətini, keyfiyyətini bildirən sözlərə sifət deyilir.

Sifət yanaşma yolu ilə əşya adı bildirən sözlərlə bağlı olur. Dərəcə əlamətləri var, isimləşərək kəmiyyət, mənsubiyyət və hal şəkilçiləri qəbul edir.Əlamət, keyfiyyət məzmunu ilə yanaşı maddi varlıq və əşya məzmunu da qazana bilir, cümlənin mübtəda və tamamlığı olur. Fellərlə əlaqələnərək zərfləşir və zərflik vəzifəsində işlənir. Əsas sintaktik vəzifəsi təyindir. Sifətin əsas xüsusiyyəti onun cümlə daxilində bir isimlə yanaşı işlənməsidir.

Əlamət və keyfiyyət anlayışlarını da ayırmaq lazımdır. Əlamət əşyanın zahiri görünüşü, forması ilə bağlıdır: uzun, qısa, hündür, böyük, balaca, qara, sarı və s.

Keyfiyyət əşyanın məzmunu, mahiyyəti, daxili aləmi ilə bağlıdır: acı, şirin, turş, dadsız və s. Qara gavalı dedikdə gavalının əlaməti, turş gavalı dedikdə isə keyfiyyəti nəzərdə tutulur.

Əlamət bildirən sifətləri üç qrupa ayırmaq olar.

1) Rəng bildirənlər: sarı, qırmızı, qara və s.

2) İnsanın və başqa canlı-cansız əşyaların zahiri, cismani xüsusiyyətlərini bildirənlər: lal, kor, çolaq, əlil və s.

3) Həcm, ölçü bildirənlər: böyük, balaca, qısa, uzun və s.

Keyfiyyət bildirən sifətləri bir neçə qrupa ayırmaq olar.

1) Dadbilmə, eşitmə, duyğu, lamisə duyğuları ilə hiss edilə bilən keyfiyyətlər: acı, şirin, ist,soyuq, ağır və s.

2) Xasiyyət, psixoloji vərdiş və vəziyət bildirənlər: ağıllı, dəli, başıxarab, axmaq, əsəbi, acıqlı və s.

3) Ümumi keyfiyyət, hal-vəziyyət bildirənlər: yaxşı, pis, yaman, xoşbəxt, bədbəxt və s.

Morfoloji əlamətinə görə sifətlər sadə, düzəltmə, mürəkkəb olur. Dərəcə kateqotiyasına malik olur.

Sintaktik vəzifəsinə görə sifətlər cümlədə əsasən təyin olur: Sanki qaranlıq dünyanın açarları onun əlindədir.

Sifət xəbər vəzifəsində işlənir: Bu kitab maraqlıdır.

Sifətlər necə? nə cür? Hansı? suallarına cavab verir.

Sifətin quruluşca növləri.

Sifətlər sadə, düzəltmə, mürəkkəb olur.

Sadə sifətlər. Dilimizin lüğət tərkibinə daxil olan sifətlərin böyük əksəriyyəti sadə olur. Sadə sifətlər vahid morfemdən ibarət olur. Məsələn: ağ, qara, hündür, uca, şirin, acı və s.

 

Düzəltmə sifətlər. Düzəltmə sifətlər sözlərin kökünə və ya əsasına şəkilçilər artırmaqla düzəlir. Əsasən isim və feldən əmələ gəlir.

Sifət düzəldən şəkilçilər bunlardır:

-lı4 : ordenli, duzlu, məzəli və s.

-sız4  : duzsuz, gülsüz, şübhəsiz, qorxusuz və s.

-kı4 : Bu sifətlər zaman zərflərinə artırılaraq zaman mənalı sifətlər düzəldir. Dünənki, bugünkü, sabahkı, bayaqkı və s. Bu şəkilçi yerlik halın şəkilçisi ilə birlikdə yer və zaman mənalı sifətlər düzəldir.: şəhərdəki, kənddəki, ocaqdakı və s.

-cıl4 : ölümcül, yuxucul, siyasətcil və s.

-lıq4 : aylıq, illik, rüblük, mənlik, sənlik, həftəlik və s.

4 : narıncı, badımcanı, limoni, gümüşü və s.

Qeyri-məhsuldar şəkilçilər:

-sal4 : qumsal, duyğusal, rəqəmsal

-sul : yoxsul

-c : anac (toyuq)

-man : qocaman

-lam : sağlam

: geniş, eniş, yoxuş

-ca : balaca, yaxşıca, gözəlcə

Fellərdən sifət düzəldən şəkilçilər.

-ıcı4 : qırıcı, qovucu, verici və s.

-qın ,-kin, -qun, -kün ; -ğın, -gin, ğun, gün : I qrup şəkilçilər kar, II qrup şəkilçilər isə cingiltili samitlə bitən fellərə artırılaraq hal-vəziyət, keyfiyyət düzəldən şəkilçilər düzəldir. Məsələn: tutqun, kəskin, yorğun, dolğun və s.

-ıq, -k : açıq, sönük, yanıq, qırıq və s.

-aq: bu şəkilçi –ıq şəkilçisinin açıqsaitli variantıdır.ürkək, kövrək və s.

-ağan, -əyən : ağlağan, güləyən, qaçağan, və s.

-ınc4 : qorxunc, ürkünc, gülünc və s. Qısqanc, iyrənc sözlərindəki –c şəkilçisi də -ınc şəkilçisinin qalığıdır.

-caq, -cək : utancaq, ərincək, yelləncək və s.

-ar2 : yanar, ağlar, gülər, axar və s.

-maz2 : axmaz, ağlamaz, gülməz, yanmaz

-ma2 : yanma, donma, axma, burma və s.

Daha az məhsuldarlığı olan şəkilçilər:

-əri : gedəri, köçəri

-qan : çalışqan

- ri : əyri

- ım : qıvrım.

Ön şəkilçilər bunlardır: bi, na, ba, la. Bu şəkilçilər ba şəkilçisindən başqa hamısı –sız şəkilçisinə uyğun gəlir. Binamus-namussuz, nainsaf-insafsız, laməkan-məkansız

Ba şəkilçisi isə -lı şəkilçisinə uyğun gəlir: baməzə-məzəli, basəfa-səfalı və s.

Alınma –i şəkilçisi sözlərə qoşulduqda bir əşyaya hadisəyə və s. məxsuslusq bildirən sifət yaradır. Məsələn: inqilabi, mənəvi, elmi, mülki, zahiri, daxili və s.

Qeyd: həqiqət, təbiət sözlərindəki -ət düşür. Həqiqət-həqiqi, təbiət-təbii

Ərəb dilindən alınmış –dar, fars dilindən alınmış –kar, -baz, -pərvər, -pəsənd şəkilçiləri də sözlərə qoşularaq sifət düzəldir.

 

Rus və avropa xalqlaının dlindən alınmış bir sıra sifət düzəldən şəkilçilər də var. Bir neçəsi ön şəkilçilərdir.

anti: antifaşist

a: anormal

Son şəkilçilər:

-iv : obyektiv

-loji: bioloji

-tik: sistematik

-ist : idealist, materialist

Azərbaycan dili - IX dərs
Səslərin sayı: 2
38
5323
Şərhlər
Offline
MAYA EL
çox saq olun Elnarə xanım hər zaman bütün dərsləri izləyib sevə-sevə oxuyuram
28 dekabr 2012 15:15
imza: Özün haqqında qışqıra-qışqıra danışma, qoy başqaları sənin barəndə sakitcə danışsınlar.
Offline
J e a l o u s y
Tekrar biliyin anasidir.Tesekkurler
16 dekabr 2012 12:41
Offline
Elnarə
İnşallah testləri tez vaxtda verərlər. Orda biliklərinizi də sınaya bilərsiz. İsmə aid testləri bundan qabaq verməli idilər.
14 dekabr 2012 10:02
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Ayka S
Elnare xanim size tesekkurumu bildirem men 2 ay kimi olar burdayam birinci defedir bu dersle rastlawiram cox sagolun bilim unutduqlarimi yad edirem oxuduqca elbetki gerek qaydalari bilek axi biz AZERI xalqiyiq.
13 dekabr 2012 12:27
Offline
Endless Love-Gulare
Birinizsə adam adını kiçik hərflə yazməsənəz.

kim adi kicik herfle yazib?
13 dekabr 2012 12:24
Offline
Fatma xanım
LEQENDA.,
canım unutmamışam çox sağ ol
Elnarə,
yox həvəsdən düşmə qoy oxumayanlar azca utansın
13 dekabr 2012 12:16
imza: Şükr etməyəndən sonra dünyaları yesən nə faydası.

Qadin.Net - Xəbər göndərilməsi qaydaları
http://www.youtube.com/watch?v=Ly-9VN5Ye_8
Offline
DENIZ
öyrenmek hec bir zaman gec deyil teşekkürler xanım
13 dekabr 2012 00:27
Offline
Sabrina Melodi
Unutduqlarımı da oxuyub yadıma saldım.Oxuduqca məktəb illəri deyil də,tələbə olduğum illər yadıma düşdü.Bunun da səbəbi odur ki,texnikumda müəllimimiz,məktəb müəllimlərindən daha gözəl dərsi başa salır,daha da sevdirirdilər.ALLAH hamısından razı olsun.
Həmçinin sizdən də,təkrarlamaq çox maraqlı oldu,sağ olun. smile
13 dekabr 2012 00:10
Offline
Elnarə
Test xəbərini hazır edib tapşırmışdım ki, onu versinlər sifətə başlamamış. Nəsə alınmayıb. Artıq gələn dəfə...
13 dekabr 2012 00:01
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Elnarə
cetin oldu bu defe

çətin olan nə olsa, deyin.
12 dekabr 2012 23:57
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Endless Love-Gulare
Elnarə,
Elnare hevesden dushme oxuyan oxuyacaq oxumayan da onsuzda butun movzulara twk yazanlardi
12 dekabr 2012 23:55
Offline
LEQENDA.
Fatma xanım,Siz mene dediniz twk yazmayin.Men de size soz verdimki baw uste yazmayacagam.hemen gunden sizin istediyiniz kimi yaziram.bilmirem yadiniza duwdumu?
12 dekabr 2012 23:54
Offline
Elnarə
gozelim lamise nedir?men basa dusmedime

Lamisə toxunma, dəri duyğusudur. təni bir şeyə toxunduqda onun yumşaqlığını, hamarlığını, soyuqluğunu, istiliyini və s. hiss edə bilirik.
12 dekabr 2012 23:53
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Dəniz84
Əziz əsəbləşən xanımlar əvvəlcə öz yazılarınıza fikir verin.Biriniz hərflərin hamısının böyük hərflə yazdıgından şikayətlənirsiz.özunuzsə bütün şərhi kiçik hərflə yazıbsınız.Birinizsə adam adını kiçik hərflə yazməsənəz.Fatma xanım sözü xüsusi isimdir,cümlənin harasında olursa olsun böyük hərflə yazılır.Azərbaycan dili ədəbiyyat çox sevdiyim fənnlərdən idilər.Təşəkkür Elnarə xanım oxudum yenidən təkrarladım.
12 dekabr 2012 23:52
imza: Yalnız acizlər boyun əyib unudurlar, güclülər isə o yana-bu yana qaçır, qadir taleyi qeyri-bərabər döyüşə çağırırlar.
Qadın netin FACEBOOK səhifəsi
https://www.facebook.com/ForAzerbaijaniWomen?ref=hl
Offline
Elnarə
Fatma xanım,
Heç kəs vecinə almır, Fatma xanım. Artıq mənim də həvəsim qalmayıb.
12 dekabr 2012 23:49
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Fatma xanım
Endless Love-Gulare,
məni ən çox əsəbləşdirən də bütün şərhi böyük həriflə yazanlardı necə yəni unudublar ki cümlə böyük hərflə başlanır kiçik hərflərlə davam edir bir sözlə öyrənməli çox şeylər var
12 dekabr 2012 23:39
imza: Şükr etməyəndən sonra dünyaları yesən nə faydası.

Qadin.Net - Xəbər göndərilməsi qaydaları
http://www.youtube.com/watch?v=Ly-9VN5Ye_8
Offline
Endless Love-Gulare
Fatma xanım,
men esebleshirem menim yazima sadece teshekkurler yazanda bunu hormetsizlik hesab edirem
12 dekabr 2012 23:21
Offline
musi
bunlari bilmliyik .her birimiz tesekkurler
12 dekabr 2012 23:13
Offline
Fatma xanım
tewekkur etmek

eh kaş bu təşəkkür sözünü heç olmasa düz yazaydılar , nə vaxtacan belə olacaq görəsən niyə biz savadlanmaq istəmirik
12 dekabr 2012 23:00
imza: Şükr etməyəndən sonra dünyaları yesən nə faydası.

Qadin.Net - Xəbər göndərilməsi qaydaları
http://www.youtube.com/watch?v=Ly-9VN5Ye_8
Offline
Endless Love-Gulare
Fatma xanım,
Fatma xanim bezi isdifadecilerin yazi qaydasidir ele sadece tewekkur etmek
12 dekabr 2012 22:51
Məlumat "Qonaq" kimi daxil olan ziyarətçilər saytda şərhlərin bildirə bilməzlər.Zəhmət olmasa qeydiyyatdan keçin və ya öz hesabınızla sayta daxil olun!
Son yazılar
Son şərhlər
Maraqlıdır
Ruhunuzun yaşı:
Ruhum cavandır!
Olduğum kimidir
Ruhum qocalıb!
Ruhum yoxdur
Çətin sualdır!