Bakıda hava
USD AZN
EUR AZN
16:04Xəyalə Murad Şükür, Fəridə xanım. Mən yaxşıyam. Xoş gəlmisiz 12:42Feride Xeyale xanim necesiz? 09:54Xəyalə Murad Sabahınız xeyirli,gününüz aydın olsun,Əziz Qadin.Netlilər!
41140

Azərbaycan dili - III dərs

Nitq hissələri.

         Leksik-qrammatik mənasına, morfoloji əlamətinə və sintaktik vəzifəsinə görə fərqlənən söz qruplarına nitq hissələri deyilir.Nitq hissələri termini yunan dilindən latın dilinə ,oradan da rus dilinə kalka edilmişdir.( kalka-başqa bir dildəki söz və ya ifadədən təqlid və ya hərfi tərcümə yolu ilə düzəldilən söz və ya ifadə).Rus dilində “ çasti reçi” şəklində işlənən bu terminin qarşılığı dilimizdə nitq hisələridir.

          Sözlər üç prinsip əsasında nitq hissələri üzrə qruplaşdırılır.

   a) Leksik- qrammatik mənasına görə

   b) Morfoloji əlamətinə görə

   c) Sintaktik vəzifəsinə görə

          Bu üç prinsipin vəhdəti əsasında dilimizdə bu nitq hissələri yaranmışdır:

          a) Əsas nitq hissələri- buraya tammənalı sözlər daxildir:

   1) Əşya adı bildirənlər – İsim

   2) Əşyaya məxsus əlamət, keyfiyyət bildirənlər – sifət

   3) Əşyaya məxsus miqdar,sıra bildirənlər – Say

   4) Əşyanın hərəkətini bidirənlər – Fel

   5) Hərəkətin əlamətini bildirənlər – Zərf

   6) Əvəzlik – Əvəzliyin özünəməxsus mənası, morfoloji əlaməti və sintaktik vəzifəsi yoxdur.Yuxarıdakı 5 nitq hissəsinin əvəzində işlənir və hansını əvəz edirsə, onun da əlamətlərini daşıyır. Buna görə də əvəzlik əsas nitq hissəsi sayılır.

           b) Köməkçi nitq hissələri – buraya natamam mənalı sözlər daxildir.

   7) Qoşmalar

   8) Bağlayıcılar

   9) Ədat

   10) Modal sözlər

Bundan əlavə dilçilikdə köməkçi nitq hissələrinə yaxın nidalar, təqlidi və vokativ sözlər haqında da məlumat verilir.

Əsas nitq hissələrinə aid olan sözlərin tam mənası olur,həm leksik,həm qrammatik mənaya malik olur, morfoloji cəhətdən dəyişir, sintaktik vəzifə daşıyır. Köməkçi nitq hissələri isə yalnız qrammatik mənaya malik olur.

Azərbaycan dili - III dərs

 

İsim

          Əşyanın adını bildirən sözlərə isim deyilir. İsim lüğət ehtiyatının zənginliyinə görə niq hissələri arasında birinci yeri tutur.

          İsim əşya adı bildirir, cəmlənir, hallanır, mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir, konkret və mücərrəd, xüsussi və ümumi olur. İsim zəngin sözdüzəldicilik qabiliyyətinə malikdir. Cümlədə sifətləşərək təyin olur, ən çox mübtəda və tamamlıq rolunda çıxış edir, zərflik və xəbər vəzifələrində də işlənə bilir.

          İsimlər kim? nə? hara? Suallarına cavab verir, lüğəvi mənasına görə iki qrupa ayrılır:

   1. Canlı varlıqları bildirən isimlər – insan, heyvan, quş,

   2. Cansız varlıqları bildirən isimlər – cansız varlıqların, mənəvi və mücərrəd anlayışların adları daxildir.

          Yalnız insan məfhumu bildirən isimlər kim? Sualına cavab verir. Heyvanlar və əşyalar nə? ,yer, məkan bildirən isimlər isə hara? Sualına cavab verir.

          İsimlər iki qrupa ayrılır:

   a) Xüsusi isimlər – varlığı tək olan əşyaların adını bildirir. İnsan adları –soyadlar,ata adı, ləqəb, təxəllüs bildirən sözlər, dağ,çay, göl, şəlalə, dərə adları, kitab, qəzet, jurnal adları, tək-tək heyvanlara və əşyalara verilən adların hamısı. Dilimizin orfoqrafiya qaydalarına əsasən xüsusi isimlərin baş hərfi böyük hərflə yazılır.

   b) Ümumi isimlər – eynicinsli əşyaların ümumi adını bildirir. Məsələn: dağ, dərə, çöl, həyət, kitab, qələm,masa, çiçək və s. Hər növ danışıqda ümumi isimlər xüsusi isimlərə nisbətən daha çox istifadə edilir.

        Xüsusu isimlər bir neçə qrupa ayrılır:

   1. Amtroponimlər- insan adları.

   2. Toponimlər – ölkə, şəhər, kənd, qitə, materik və s. Kimi inzibati ərazi adları: Bakı, Azərbaycan, Afrika, Sibir və s.

   3. Ktematonim, kosmonim və hidronimlər - Kür, Araz, Talış dağları, Yer, Mars və s.

   4. Xrematonimlər – maddi-mədəniyyət əşyalarının adları: kitab, qəzet, jurnal vəs. Sənət ustalarının, qəhrəman və alimlərin ev muzeylərindəki əşyaların hər birinin adı xrematonimdir.

       Ümumi isimlər də aşağıdakı qruplara ayrılır.

   1. Qohumluq əlaqələri bildirənlər: əmi,dayı,xala, bibi və s.

   2. Heyvan adı bildirənlər: ceyran, maral, şir və s.

   3. Quş adı bildirənlər: qartal, sərçə, qutan və s.

   4. Cansız əşya bildirənlər: kitab, stol, divar, qapı və s.

   5. İctimai hadisə adları bildirənlər: inqilab, nümayiş, müharibə, qələbə, məğlubiyyət və s.

   6. Təbiət hadisələri adları: yağış, tufan, şimşək, külək, fırtına və s.

   7. Zaman bildirənlər: ay,gün, il, həftə, saat, payız, qış və s.

   8. Məkan bildirənlər: şəhər, kənd, qəsəbə, rayon, tarla, sahə, çöl və s.

   9. Elm adları bildirənlər: dilçilik, yerşünaslıq, qrammatika, morfologiya, sintaksis və s.

   10. əlamət keyfiyyət, vəziyyət adları: yaxşılıq, pislik, doğruluq, gözəllik, halsızlıq və s.

   11. Bədən üzvləri: əl, ayaq, baş, göz, qulaq və s.

   12. Mənəvi və mücərrəd anlayışların adları: sevinc, kədər, təmkin, məhəbbət, sevgi ,mələk, şeytan və s.



Redaktə etdi: azeri87 - 10 aprel 2013
Səbəb: Louis

Səslərin sayı: 11
59
14856
loading...
Şərhlər
Offline
Ako
1.A
2.D
3.B
4.C
5.E
6.E ((( request 1 ve 6 deqiq yazmamisam biggrin
26 dekabr 2013 00:15
Offline
20 sentyabr 2013 11:31
Offline
LEQENDA.
En sevdiyim fenn idi bu mekteb vaxti.Azerbaycan dili Edebiyyat menim canlarim idi. Ona gore de soz ehtiyatim coxdu. tewekkurler.
28 yanvar 2013 15:25
Offline
Eynure
mencede testler de olsa,daha maraqli olar.
28 yanvar 2013 15:18
Offline
Gülşən29
mekteb yadima duwdu lap
29 oktyabr 2012 14:50
imza: Pozanın qeleminden tez biterse sehvlerin çox demekdir...

Qadin.Net - Xəbər göndərilməsi qaydaları
http://www.youtube.com/watch?v=Ly-9VN5Ye_8
Offline
Elnarə
Nida da komekci nitq hisselerine daxildir.Emeye gore tesekkurler

Bundan əlavə dilçilikdə köməkçi nitq hissələrinə yaxın nidalar, təqlidi və vokativ sözlər haqında da məlumat verilir.

mən də qeyd etmişəm yuxarıda. smile
28 oktyabr 2012 12:04
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
J e a l o u s y
Nida da komekci nitq hisselerine daxildir.Emeye gore tesekkurler
27 oktyabr 2012 12:53
Offline
Melek
menim en cox sevdiyim fenn azerbaycan dilidir,ele seve-seve oyrenmisem ki,bu dili,sukur bu yazdiqlariniza gozucu baxan kimi bildim
26 oktyabr 2012 00:12
Offline
_Zerife_
eladi çox sağ olun feel
25 oktyabr 2012 09:03
Offline
♥ ÜLFƏT ♥
tesekkurler coxsu yadimdan cixmiwdi
23 oktyabr 2012 23:32
Offline
Məryəm.
Bu sistem vasitəsilə testlərin hamısını həll etdikdən sonra "nəticəni göstər" düyməsi və ya buna yaxın daha başqa sözlə ifadə olunmuş düymə olacaq ki, o düymə vasitəsilə öyrənəcəksiniz verdiyiniz cavablar düzdür ya yox.

Nə gözəl....Ela olardı....
23 oktyabr 2012 23:05
Offline
Xedice 033
saq olun yeneden tekrar etmis oluram
23 oktyabr 2012 22:54
Offline
Elnarə
Elnare, bu gerekli missiyani uzerine goturduyun ucun gec de olsa seni tebrik edirem ve umid edirem ki, sherh yazan her kes evvelce dersi tam oxuyacaq sonra sherh yazacaq, vaxt geler muellimlerine sual da vererler.

Təbrik üçün çox sağ ol,canım. İnan ki, sevərək edirəm bunu.Ən çox sevdiyim dil-ədəbiyyat olub,amma müəyyən səbəblərdən qismət olmadı,ingilis dilini seçmək məcburiyyətində qaldım.Öz dilimin qaydalarını bildiyim üçün də ingilis dilini öyrənmək çətin olmadı mənə.Bir az söz ehtiyatı cəhətdən xəstəyəm. winked
23 oktyabr 2012 18:59
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Elnarə
Bir teklifim var size. Derslerinizi maraqli etmek ucun test tapshiriqlarindan istifade edesiz,biz de sherhlerde cavablandiraq,qiymetlendirme ile.

he bu yaxshi olardi yoxsa tek bele nezeriyye yaxshi olmur hem tapshiriqla olsa daha yaxshi yadda saxlayariq

Bu barədə Ceylan xanım və Ramil bəylə danışmışam.İnşallah, yeni sistem yaradılacaq bunun üçün.Bu sistem vasitəsilə testlərin hamısını həll etdikdən sonra "nəticəni göstər" düyməsi və ya buna yaxın daha başqa sözlə ifadə olunmuş düymə olacaq ki, o düymə vasitəsilə öyrənəcəksiniz verdiyiniz cavablar düzdür ya yox.

Bir qədər sadə şəkildə, dərinə getmədən, konkret və aydın şəkildə verin..heç orta məktəblərdə, kolleclərdə belə məlumatlar verilmir.
Məsələn, "vokativ sözlər","amtroponimlər", "ktematonim" və "kosmonim" ifadələrini işlətmisiniz.Gedin orta məktəbdə oxuyanlardan soruşun, bu termini heç müəllim də bəlkə izah edə bilməsin.

Mən orta məktəbdə hazırlığa gedəndə hazırlıq müəllimim Fikrət müəllim bizim üçün əlindən gələni edirdi.O bizə universitet tələbələri üçün dərslikdən keçirdi.Həm də elə gözəl başa salırdı ki, mən nə qədər çalışsam da onun kimi ola bilmərəm.
bir də ki, elə buradakı xanımların dediyi kimi, hamısı orta məktəbi bitirmiş, yetişkin insandırlar.Bir az daha dərinliyə getmək də pis olmazdı.Bizim üçün qaranlıq tərəfləri də bilməyə haqqımız var.

Bir də ki, şərhlərində dərsdə yenilik olmadığını vurğulayanlar üçün də yenilik olar.
23 oktyabr 2012 18:47
imza: Hər insan səhv edər. Əsas odur ki, səhvini anlayıb təkrar səhvə yol verməyəsən.
Offline
Endless Love-Gulare
Meleyim,
he bu yaxshi olardi yoxsa tek bele nezeriyye yaxshi olmur hem tapshiriqla olsa daha yaxshi yadda saxlayariq
23 oktyabr 2012 16:35
Offline
Meleyim :)
Bir teklifim var size. Derslerinizi maraqli etmek ucun test tapshiriqlarindan istifade edesiz,biz de sherhlerde cavablandiraq,qiymetlendirme ile.
23 oktyabr 2012 16:34
Offline
Endless Love-Gulare
Akif Əhmədov,

1 a 2 d 3 b 4 c 5e 6 e mence duz olmalidi baxin gorun. men bu bolmeni bilirdim onagore ele bele nezer yetirdim oxumadim tam/ indi dediniz baxdim sizinle raziyam bele terminler ishletmeye ehtiyac yoxdu orta mekteb kitablarinda bele ifadelere ustunluk verilmir, sade shekilde izah edilmelidi ki yadda qalan olsun
23 oktyabr 2012 16:23
Offline
Litota
Elnarə müəllimə, çox sağ olun..Dilimizə sevgin millətimizə, torpağımıza sevginin təzahürüdür, Sizdə qədirşünaslıq duyğusu çox güçlüdür.Adətən, müəllim məktəbyaşlı uşaqların bilikləndirilməsi ilə məşğul olur.Siz həm də böyüklərin müəllimi olmaq qayğılarını üzərinizə götürmüsünüz.Yorulmayasınız...İzahlarınızın hədəflərini dəqiqləşdirin. Bu bilgiləri siz kimə, nə məqsədlə və hansı ampulada çatdırırsınız? Buradakı məlumatlarda akademizm var. Bir qədər sadə şəkildə, dərinə getmədən, konkret və aydın şəkildə verin..heç orta məktəblərdə, kolleclərdə belə məlumatlar verilmir.
Məsələn, "vokativ sözlər","amtroponimlər", "ktematonim" və "kosmonim" ifadələrini işlətmisiniz.Gedin orta məktəbdə oxuyanlardan soruşun, bu termini heç müəllim də bəlkə izah edə bilməsin. Səhifəni ziyarət edənlər isə Elnarə xanımın məlumatlarından öyrənməyə çalışsınlar. Mən də söz verdiyim kimi bir neçə tapşırıq nümunəsi göndərirəm:

Test 1
Biri sadə sözdür:
A) açıq
B) əkin
C) biçin
D) səpin
E) sərin
Test 2

Hansı cərgədəki sözlər toplu isimlərdir?
A) dəniz, çay
B) şəhər, kənd
C) əhali, respublika
D) camaat, alay
E) meşə, üzümlük

Test 3
Uşaqlar dünyanın ən şirin nemətidir cümləsində hansı nitq hissələri işlənmişdir?

A) 3 isim, 2 sifət; B)3 isim, 1 ədat, 1 sifət; C) 2 isim, 1 ədat, 2 sifət;
D) 3 isim, 2 sifət; E) 2 isim, 1 ədat, 1 sifət, 1 fel

Test 4

Xüsusi isim hansıdır?
A) qazayağı
B) sarıköynək
C)) Qız qalası
D) çobanyastığı
E) qızılağac

Test 5

Nitq hissələrini və onların dəyişməsi qaydalarını öyrənən dilçilik şö’bəsi necə adlanır?
A) leksikologiya
B) sintaksis
C) orfoqrafiya
D) fonetika
E) morfologiya

Test 6
İnsan anlayışı bildirən sadə isim hansıdır?
A) yoldaş B) sirdaş C) yurddaş
D) vətəndaş E) qardaş

23 oktyabr 2012 15:25
Offline
Fəridə Əliyeva
təşəkkürlər.
23 oktyabr 2012 15:12
Offline
G.....m
Bilirdim təkrarladım.Təşəkkürlər..
23 oktyabr 2012 15:06
Adıniız:*
E-Mail:
ıifrə: *
Son şərhlər
loading...
Son yazılar
Hansı fəsili daha çox sevirsiniz?
Yaz
Yay
Payız
Qış